On the importance of sadness


A lecture for A Night of Philosophy and Ideas, Brooklyn, New York,
February 1 and 2, 2020
Translated by Mark Ordon

Today we will be looking into theorizing, therefore something which today’s world does not especially seem to hold in esteem. Speculation, excessive analysis and generally any other activity that philosophy has been undertaking with great pleasure for the past two and a half thousand years are currently looked upon as something useless at best or hazardous to your health at worst.

Now action is a completely different story. Practice. These categories, readily confronted with boring and stiff meditation, are presented as being the most valuable, or rather the only valuable ones. Don’t meditate – act! Be yourself. Do this or that. Connect with yourself. Follow your heart. You’ve heard these slogans many times, right? They all communicate one thing: deliberating and splitting hairs makes no sense; action is what counts.

That is the first myth which I would like to bid farewell to right from the start. Distinguishing between theory and practice, analysis and action, speculation and activity, is arbitrary and just wrong. In the world of human matters, theory and practice closely intermingle; they are two aspects of the same reality. They do not exist in isolation, they do not occur as separate phenomena.

Kurt Lewin, an outstanding 20th century psychologist and developer of the field theory would say that there is nothing more practical than a good theory. It’s a simple and insightful thought. It means roughly the same as the famous statement put forth by Ludwig Wittgenstein in his book, “Tractatus Logico-Philosophicus” – the limits of my language mean the limits of my world.

In other words, everything that I have available – in my senses, concepts and imagination – is available to the point that it falls into some model of understanding. I can do something consciously only if I know what I’m doing. My practice is therefore a derivative of the theory which I govern. The derivative of ideas which are present in my mind.

Let’s take the simplest of examples – eating. It’s really the idea of a meal that I possess along with my idea of taste that will shape this special experience. Of course, a hamburger eaten in haste is sometimes a sad necessity of life. The only available option. But it could also be the effect of a meager idea, according to which the sole purpose of eating a meal is to provide the body with the appropriate portion of calories.

If I were to expand this idea with a notion of community, an alchemical process of preparing food, the transformation of separate ingredients into an integral whole, my practice would be much different then. 
 The ever popular separation of theory and practice we are seeing nowadays combined with the unilateral emphasis on the latter therefore means the impoverishment of the experience above all. The immobilization of contemplation. Lack of alternatives. Entrapment in a monoperspective, a maniacal fixation on activity.


Is that indeed why contemplation is not valued today?

Because it disrupts your maniacal mode of operation? Because it runs the risk of recognizing your own limitations? Because it negates the both widespread and false dogma of modern times: that anything is possible if we only want it; that there are no borders that can’t be crossed ahead; that if we only want it strongly enough, we will succeed at everything, and that we will always be healthy, young, capable and beautiful, or we should at any rate be that way, that’s how we should feel, that’s what we should strive for? And this: that we need to think positive, always move forward, never stop improving. While any discomfort, such as the fear of an unknown future, regret after the loss of loved ones, how terrified we are by the fact that we will have to die someday, melancholy which grips us for no reason or depression which suddenly emerges amidst our daily tasks; so we need to eliminate all this discomfort with the help of a wide array of therapeutic techniques available on the market. From yoga to coaching, mindfulness, various forms of therapy, to Prozac or other more modern drugs like SSRIs. They need to be eliminated, because they limit expansion, slow you down and stop you, thus they make it impossible to achieve your goals.

We hear about that all over. Countless numbers of coaches, motivational speakers, authors of handbooks, people leading seminars or sessions, those providing individual and collective advice; in a nutshell, all those “technicians of life”, to coin a term used by Michel Foucault, which late capitalism is seeing swarms of. All these people offer us full-proof methods to gain extra superpowers. Control over your emotional life, better performance in your sex life, love life or professional life. All this to become stronger and more effective. And finally – last but not least – to do better on the market.

Society in late capitalism, who are as studies show atomized, affected by epidemics of loneliness, depression and addiction, brings to mind a swarm of small, one-person enterprises which are constantly competing with each other. And which from the very beginning, from the earliest years, need to attain additional skills to ensure elementary survival. Define goals, build your brand, sell yourself in a most appealing way! These are the excerpts from the modern ten commandments.

Plugged into this ideological network – or an unconscious set of profound beliefs, values and concepts which we breathe with, and which we consider to be the natural framework of the world – we absorb the ideas it is created with. We internalize these ideas, start to see the world through their prism. Our life practice becomes their reflection, much like a meal reflects the idea of eating. And sooner or later we really begin to believe in something that is after all the cornerstone of late capitalist individualism, which allocates all responsibility in the individual: the fact that we all make our own fortunes. That it is only our internal resources, our willpower, ability to postpone gratification, intelligence, ability to control our emotions, positive attitude, innovativeness, originality, and many other things – we could go on and on adding to this list – therefore, it is only our private and personal dispositions that influence our mood as well as our place on the social ladder. Our success and our failure.

Have you noticed how all these handbook-coaching-spiritual-therapeutic narratives never actually mention concepts like financial crisis, unemployment, discrimination, lack of opportunity, social inequality, racism, voracious economic system, flawed social care system, the rat race or selfishness as a model attitude to life or the glorification of greed? And many other words indicating something which we could collectively refer to as “structural issues”. It’s not so much that this entire layer – social, political, community, national – is disappearing, it’s actually not even being considered. It’s treated like a natural background, inviolable, unchangeable. Much like a landscape preserved with oil paint on a painter’s canvas, or rather theatrical scenery, in which the dramas of the main characters take place. It’s as if social organization were completely meaningless, as if it were non-negotiable, as if issues of the economic system, public policies, institutions whether functional or not, values which organize communal life were completely beyond the scope of any type of decision-making. Because in this system, decision-making encompasses our individual life only, our personal choices – everything else depends on them. On our decisions – in a very literal sense. 


So it’s no wonder that optimism and positive thinking have become the official ideology of this type of system. Convinced of personal responsibility for success and failure – which in fact, as numerous sociological studies have been showing for years, depend above all on a person’s place in social hierarchy – blind to structural inequality, cruelty and injustice – we are additionally obligated to constant affirmation. Positive thinking in the professional, relational and health sphere, meaning in precisely those areas of life that closely depend on our cultural and social environment, is supposed to be a guarantee of positive results. If the results are lacking, then most likely defeatism infected our thoughts, they probably were not sufficiently infused with confidence in a bright future. Yet this has nothing to do with the social and economic system.

A fear of reflection and a focus on action certainly help to strengthen this type of structure. This unwillingness to embrace not even pessimism, but quite simply realism, which ascertains a fact that can be empirically verified – that there are impossible situations in life – is due in part to the simple individualistic gesture of transferring all responsibility to the individual. But this also has a deeper meaning, something much more cunning.

Namely, a ban on questioning the current structure of the world. A ban on casting doubt on the social and economic organization, as its ideology of individualism and positive thinking is its principle nourishment and adhesive. Just like in Christianity, where acedia, or that special mix of discouragement, sloth, indifference and sadness which matches the criteria of today’s Major Depressive Disorder to a tee, was and still is viewed as the effect of demonic forces, which a monk living in the 5th century AD named Evagrius Ponticus described in detail.

Where did the analogy come from? From the fact that the experience of acedia shows something horrible, something that could in no way fit in the world view framework of Christianity – the negation of a world created by an infinitely good and all-wise deity. So whoever feels discouraged, whoever is immersed in melancholy, and rather than get up in the morning praising the lord, having shaken off the miasmas of those peculiar, unsettling and gloomy dreams, stands there motionless, thinking about the validity or non-validity of taking any kind of action, does in fact experience the world as an unfriendly and dangerous realm. While any actions seem devoid of purpose and to no avail.

How can that be? The universe which the all-mighty and infinitely good deity called to being out of pure love, and then gave it all as a gift to man, created in his own image, for man to have dominion over; and this very universe is to be seen and felt as an enemy realm, fallen and imperfect? That’s nothing less than a slap in the face for the deity. That’s gnostic heresy, an evil whisper of some demonic forces which try to instill an aversion to that which by definition is outstanding and worthy only of thankful praise.

That’s why from the perspective of Christian theology, acedia or quite simply depression is seen as a sinful and undesirable condition. Of course, in today’s Catholicism as well as many other Christian denominations, a distinction is made between the medical perspective and spiritual perspective, rendering to the doctor the things that are the doctor’s and to the priest the things that are the priest’s. This is by the way a kind of necessary compromise which religious institutions agreed to keep up with the times and survive. Nevertheless, through the theological lens, acedia is still viewed as the effect of diabolical actions. Therefore something which should not be there, something which does not fit in the model of the world. Something which should thus be subject to the healing powers of exorcism or prayer.

The analogy between Christianity and modern-day capitalism is really striking. In modern-day capitalism, the doctrine of optimism applies, which directly implies the ban on questioning the social and economic organization, while in Christianity, which still is the basic structure with which we see and experience the world, there is a ban on acedia, or at any rate, its condemnation as a state which negates the magnificence of the deity.

So sadness or radical indifference which takes on the form of depression, either needs to be treated, with the help of medication or a variety of spiritual and therapeutic techniques, or subject to detailed exorcisms. In every case, a departure from joyous affirmation turns out to be something undesirable or even terrifying.


The process of eliminating sadness, and difficult experiences in general, from the public sphere as well as from the realm of the so-called individual standard, has been described by numerous sociological studies and analyses. This is illustrated not only by the increasingly restrictive criteria for the diagnosis of depressive disorders appearing the each new edition of DSM, including the elimination of the “normal grief” category in the current fifth edition. Non-natural criteria which extend the range of experiences currently deemed as pathological require treatment. This is also illustrated by the systematic transfer of problems which were once the responsibility of social care to the domain of psychiatry. Meaning a medical discipline which perceives internal conditions above all as a derivative of the level of neurotransmitters in the brain – thus remaining in compliance with the individualist model mentioned before. Yet also the relation between the life situation and the occurrence of so-called mood disorders, which have been identified on several occasions, studied and described in detail, also demonstrate this.

You can see it quite clearly: in people with a difficult financial situation, or one that is getting worse, the probability of depression and anxiety disorder is several times higher than in people who do not need to worry about meeting their elementary vital needs. This dependency has been studied in sufficient detail to be able to rule out the interpretation that was presented as an alternative explanation of these correlations. The latter theory claims that the direction would be the opposite all together – that people who are prone to anxiety or depression have a harder time coping on the market and that’s why their financial situation is worse than is mentally healthy people. We know today that it is indeed the other way around.

Yet what does that mean in fact? It means quite simply that difficult emotions, including despair, melancholy or depression, are being with all due conviction eliminated from the contemporary cultural landscape; they constitute a type of litmus paper, a radar that indicates an array of things essential to our situation in the world, to the organization of this world and the order that rules within. And perhaps also, though this is a strictly philosophical theory, something about the nature of existence itself, or in any case about the human condition. 


So to summarize, we have two fundamental forces acting in today’s reality, forces fighting for our souls – religion and the market – which explicitly assess sadness as a negative phenomenon. To reiterate: in the religious perspective, it appears as an emotion which casts doubt on the magnificence of the divine creation, therefore indirectly on the Creator himself. In the market perspective on the other hand, sadness which is expressed in ever more extreme definitions contained in each new edition of the DSM classification and radically expanding diagnostic criteria of depressive disorders that eliminate the concept of normal grief, appears as an indisposition which paralyzes productivity and effectiveness. One which makes action, activity, achieving goals impossible. Leading to an incapacity to work. And of course we know that a person who doesn’t work, doesn’t generate GDP, for all intents and purposes does not exist in this world. Well, maybe with the exception of the narrow percentage of the wealthiest people in the world, who don’t need to work because others work for them.
Yet, as I mentioned, they constitute only a fraction. An average citizen has to go to work to make money, to in turn be able to fulfill their very elementary vital needs. Anybody who has ever experienced a disruption in financial continuity knows this. When your bank cards and subscriptions stop working, when there’s no money to pay the rent, when buying food seems to be a radical expense, that’s when this invisible bloodstream of the modern world reveals itself.

It’s not difficult to notice that melancholy, sadness or finally depression, or melancholy in its most acute form, play exactly the same role in a capitalist system as in the Christian vision. They take away the will to act, they question the perfection of the social organization. And finally, on a deeper level, the negate the sense of all those activities which are presented not only as the necessary means to obtain money, but also a field of self-realization, development and the accomplishment of values much more lofty than purely pragmatic.

From this perspective, we can clearly see the truth in the diagnosis repeated by sociologists, psychologists as well as cultural historians, such as the French thinkers Philippe Aries and Michele Vovelle. It reads as follows: sadness and grief are being pushed out of today’s culture. Quite simply – there’s no room for them here. The entire system of institutions and narratives which organizes their actions is managed by the basic dogma of effectiveness. Employees should get rid of difficult emotional states as quickly as possible, or in any case contain them to the point where they can return to work in the shortest time possible. That’s why ever more effective drugs are constantly being researched and ever shorter and more condensed therapeutic techniques are being developed; in a nutshell – measures which are quick and effective and which remedy our bad mood and allow us to return to being active. 


Yet the statistics are overwhelming. Western societies are affected by an epidemic of depression, loneliness, addictions and suicides. In spite of the pervasive propaganda which praises effectiveness, we are becoming less and less effective. In spite of our desire for agency, the influence on our own lives is systematically shrinking. The Cartesian “self” as a rational, clear being subject to the orders of the will, which is still alive, though it seems it would have long been discarded by modern neuroscience, turns out to be false as well in our daily experience.

Perhaps – and this is a theory endorsed both by supporters of psychoanalysis as well as the contemporary representatives of psychological evolutionism – a certain special mechanism applies here. To be short and voracious about it – when in culture, therefore in the symbolic and conceptual network in which we function every day, there is no room to experience and express difficult, dark emotions or states, they come back to us in a drastic and radical form. And they completely paralyze us.

The terror of optimism, the order to act, the lack of space for a profound and honest experience of helplessness, be it our own or somebody else’s, sadness or grief, leads to an epidemic of depression, when our entire psyche goes on strike in a way, quite simply refuses to obey.

That’s when the loop closes. In response, ad-hoc remedies are applied with the purpose of dampening the effect. Increasingly more elaborate drugs and more intense therapeutic techniques. Systemic and social issues are diligently ignored. In discussions about emotions, melancholy, sadness, depression, concepts which would refer to the political or social sphere are never used. To address how our community which we are a part of is organized. Rather, we hear that everything is in our head, in our brain, or at the most in our private history, the relations with our parents. We and only we are responsible for ourselves, only we can apply the tools needed to make us feel better. We need to see a psychiatrist, therapist, coach, meditation instruction or a shaman who gives us ayahuasca.

Thanks to these means, the social system which is pushing us into despair can safely continue to exist. Not bothered by anything. Rather than change the system, we become engulfed in desperate efforts to change ourselves. This is no doubt convenient for the system.


Is there a way out of this situation? Will the conclusion of this presentation now be some kind of specific and practical solution to help us inch our way out of the vicious circle we are stuck in and which we are often not aware of?

I have prepared nothing of the sort. Not only because there are no simple solutions to complicated issues. Above all, this is because reaching conclusions, providing practical tips, stating issues and then suggesting solutions, is an inseparable component of the mindset I am starkly criticizing here.

Quite simply – not every situation has a way out, not all problems can be solved, we can’t have any ready answer for everything right away. We are also not always able to act, sometimes the only thing we can do is think, theorize, voice our doubts out loud. Without any conclusions, without any clear advice on what to do. Yet another inherent approach of contemporary public debate is the apodictic requirement that any criticism must be accompanied by precisely defined alternative solution. If you’re against something – give something in return.

Well, sometimes we have nothing in return, sometimes our objection alone is enough, the feeling that something is wrong, that things are taking a wrong turn. Sometimes this is the first requirement of change, if change is still possible at all.

So once again: not every crisis has a way out, and there are problems which we cannot handle. There are life situations which irrevocably break us or the people close to us. Situations from which we are not able or will not be able to emerge from unscathed, and which will not have a happy end. We cannot avoid such situations, we cannot protect ourselves from them. No kind of therapy, no pill, no coach nor any shaman will protect us from inevitable losses, untapped possibilities, disappointment, aging, sickness and death.

This is the reality of our experience, that’s what life is like when we put down our smartphones or laptops and close yet another handbook which declares that strong will can move mountains. When we wake up in the middle of the night, restless, terrified and overwhelmed, and all of a sudden, fragility, helplessness, finiteness, temporality and transience irrevocably appear before our eyes.

Not allowing ourselves to be sad, to grieve what we are losing while we live, and what we will irrecoverably lose one day, means in a certain sense that we misappropriating ourselves, lying to ourselves, outmaneuvering ourselves. In a way, it also means becoming a totalitarian dictator to ourselves. But also becoming one to others. The lack of permission to show our weakness, the unilateral ideas of effectiveness, activity and optimism lead not only to the lack of tolerance for our own helplessness, but also close us off to the helplessness of others. They destroy empathy. They convert us into ever-smiling cyborgs, always productive, always ready for action. 

In the meantime, it is in fact in our helplessness, our sadness, grief, despair, longing for what has been lost – it is in that space that things like closeness, compassion, empathy and trust are possible to their fullest. 

Translated by Mark Ordon

Istotność smutku

Tysiące ludzi zainteresowanych nieskrępowaną dyskusją na tematy fundamentalne. Ludzi w każdym wieku, z każdej klasy społecznej, kultury. „A Night of Philosophy and Ideas”, cykliczna impreza organizowana przez Brooklyn Public Library, ambasadę francuską oraz Instytut Polski w Nowym Jorku (dzięki któremu mogłem tam pojechać) – to niesamowita impreza. I niesamowite doświadczenie.


Wykład wygłoszony podczas A Night of Philosophy and Ideas,
w nocy z 1 na 2 lutego 2020 roku, w Brooklyn Public Library w Nowym Jorku.

Będziemy się tutaj zajmować teoretyzowaniem, a zatem czymś, co w dzisiejszym świecie nie cieszy się szczególną estymą. Dywagacje, nadmierne analizowanie i w ogóle wszelkie inne aktywności, którym od dwóch i pół tysięcy lat z upodobaniem oddaje się filozofia, są współcześnie traktowane jako coś w najlepszym przypadku bezużytecznego, w najgorszym zaś – szkodliwego dla zdrowia.

Co innego – działanie. Praktyka. Te kategorie – chętnie przeciwstawiane nudnemu i sztywnemu rozmyślaniu – prezentuje się jako najbardziej czy raczej wyłącznie wartościowe. Nie rozmyślaj – działaj! Bądź sobą. Zrób to i tamto. Wczuj się w siebie. Idź za głosem serca. Słyszeliście te hasła wielokrotnie, prawda? One wszystkie komunikują jedno: zastanawianie się i dzielenie włosa na czworo jest bez sensu; liczy się akcja.

To jest właśnie pierwszy mit, z którym chciałbym pożegnać się już na samym początku. Rozróżnienie na teorię i praktykę, na analizę i działanie, na dywagację i aktywność, jest arbitralne i błędne. W świecie ludzkich spraw teoria i praktyka ściśle się przenikają, stanowią dwa aspekty tej samej rzeczywistości. Nie istnieją w oderwaniu, nie występują jako osobne fenomeny.

Kurt Lewin, wybitny XX-wieczny psycholog, twórca m.in. teorii pola, mawiał, że nie ma nic bardziej praktycznego niż dobra teoria. To prosta i przenikliwa myśl. Znaczy mniej więcej to samo, co słynna teza Ludwiga Wittgensteina wyłożona w „Traktacie Logiczno-Filozoficznym” – granice mojego języka wyznaczają granice mojego świata.

Innymi słowy: wszystko, co mi dostępne – w zmysłach, pojęciach i wyobraźni – jest dostępne o tyle, o ile mieści się w jakimś modelu rozumienia. Robić coś świadomie mogę tylko wtedy, kiedy wiem, co robię. Moja praktyka jest więc w ścisłym sensie pochodną teorii, którą rozporządzam. Pochodną idei, które są obecne w moim umyśle.

Weźmy najprostszy przykład – jedzenie. To od idei posiłku, którą mam, a także idei smaku, będzie zależał kształt tego szczególnego doświadczenia. Rzecz jasna, hamburger zjadany w pośpiechu jest czasami smutną życiową koniecznością. Jedyną dostępną opcją. Ale może być także efektem ubogiej idei, w myśl której spożywanie posiłku służy wyłącznie zapewnieniu organizmowi odpowiedniej dawki kalorii. Jeśli rozbuduję tę ideę o wyobrażenie wspólnoty, o alchemiczny proces przygotowywania jedzenia, transformacji osobnych składników w integralną całość – wówczas moja praktyka będzie wyglądała zupełnie inaczej. 

Tak bardzo dziś popularne rozdzielenie teorii i praktyki połączone z jednostronnym naciskiem kładzionym na tę ostatnią oznacza zatem przede wszystkim zubożenie doświadczenia. Unieruchomienie refleksji. Brak alternatyw. Uwięzienie w monoperspektywie, maniakalną fiksację na aktywności.


Czy dlatego właśnie refleksja nie jest dzisiaj w cenie?

Bo wytrąca z maniakalnego trybu działania? Bo stwarza niebezpieczeństwo rozpoznania własnych ograniczeń? Bo neguje tyleż rozpowszechniony, ile fałszywy dogmat współczesności: że wszystko jest możliwe jeśli tylko zechcemy; że nie ma przed nami żadnych nieprzekraczalnych granic; że jeśli tylko odpowiednio mocno chcemy, wszystko się nam uda; i że zawsze będziemy zdrowi, młodzi, sprawni i piękni, a każdym razie tacy powinniśmy być, tak powinniśmy się czuć, do tego powinniśmy dążyć? I jeszcze: że trzeba myśleć pozytywnie, iść zawsze do przodu, nieustannie się rozwijać. A wszelkie dyskomforty – lęki przed niewiadomą przyszłością, żal po stracie bliskich, przerażenie faktem, że sami kiedyś będziemy musieli umrzeć, melancholia, która nas ogarnia bez powodu, depresja, która przychodzi znienacka pośrodku codziennych aktywności – otóż wszystkie te dyskomforty należy niwelować przy pomocy całego szeregu dostępnych na rynku technik terapeutycznych. Od jogi, przez coaching, mindfulness, rozmaite formy terapii, aż po prozac albo inne, nowocześniejsze leki z grupy SSRI. Należy je niwelować, bo ograniczają ekspansję, spowalniają i zatrzymują, a więc uniemożliwiają realizację celów.

Słyszymy o tym zewsząd. Przekonują nas o tym niezliczone rzesze coachów, mówców motywacyjnych, autorów poradników, prowadzących warsztaty, sesje, udzielających indywidualnych i zbiorowych porad, słowem, wszystkich tych – używając określenia Michela Foucaulta – „techników życia”, od których aż się w późnym kapitalizmie roi. Wszyscy oni oferują nam niezawodne sposoby zdobycia jakichś dodatkowych supermocy. Kontroli nad własnym życiem emocjonalnym, lepszych osiągów – w życiu seksualnym, miłosnym czy zawodowym. Po to, żeby stać się silniejszym i skuteczniejszym. A wreszcie – last but not least – lepiej radzić sobie na rynku.

Społeczeństwo w późnym kapitalizmie – jak pokazują badania: zatomizowane, dotknięte epidemiami samotności, depresji i uzależnień – przypomina rój małych, jednoosobowych przedsiębiorstw, które nieustannie ze sobą konkurują. I które od samego początku, od najwcześniejszych lat, muszą zdobywać kolejne umiejętności zapewniające im elementarne przetrwanie. Zdefiniuj cele, uczyń z siebie markę, sprzedaj się najbardziej atrakcyjnie! Oto fragmenty współczesnego dekalogu.

Wprzęgnięci w tę ideologiczną sieć – czyli nieuświadomiony zestaw głębokich przekonań, wartości i pojęć, którymi oddychamy, i które traktujemy jak naturalną ramę świata – przenikamy tworzącymi ją ideami. Uwewnętrzniamy je, zaczynamy widzieć świat przez ich pryzmat. Nasza praktyka życiowa staje się ich odzwierciedleniem, podobnie jak posiłek odzwierciedla ideę jedzenia. I prędzej czy później naprawdę zaczynamy uznawać – to wszak żelazny zestaw późnokapitalistycznego indywidualizmu, który całą odpowiedzialność lokuje w jednostce – że jesteśmy kowalami swojego losu. Że tylko od naszych wewnętrznych zasobów, od naszej silnej woli, umiejętności odraczania gratyfikacji, inteligencji, zdolności panowania nad emocjami, pozytywnego nastawienia, innowacyjności, oryginalności – i wielu jeszcze innych rzeczy, tę listę można by ciągnąć niemal w nieskończoność – że mianowicie tylko od tych naszych prywatnych, osobistych dyspozycji zależy zarówno nasze samopoczucie, jak i nasze miejsce w społecznej drabinie. Nasz sukces i nasza porażka.

Zwróćcie uwagę, w tych wszystkich poradnikowo-coachingowo-duchowo-terapeutycznych narracjach właściwie w ogóle nie pojawiają się takie pojęcia jak kryzys finansowy, bezrobocie, dyskryminacja, brak perspektyw, nierówności społeczne, rasizm, drapieżny system ekonomiczny, wadliwie funkcjonująca opieka społeczna, wyścig szczurów, egoizm jako wzorzec postawy życiowej czy gloryfikacja chciwości. I wiele jeszcze innych słów oznaczających coś, co określić by można zbiorczo mianem „problemów strukturalnych”. Cała ta sfera – społeczna, polityczna, wspólnotowa, państwowa – nie tyle nawet znika, ile kompletnie nie jest brana pod uwagę. Traktuje się ją niczym naturalne tło, nienaruszalne, niezmienne. Niczym krajobraz utrwalony z pomocą farby olejnej na malarskim płótnie, albo raczej scenografię teatralną, wewnątrz której rozgrywają się dramaty głównych bohaterów. Tak jakby urządzenie społeczne było kompletnie bez znaczenia, jakby nie podlegało żadnej negocjacji, jakby kwestie systemu ekonomicznego, polityk publicznych, wydolnych bądź nie instytucji, wartości organizujących życie zbiorowe, były całkowicie poza zasięgiem jakiejkolwiek decyzyjności. Bo decyzyjność obejmuje w tym układzie wyłącznie nasze jednostkowe życie, nasze osobiste wybory – od nich zaś wszystko inne zależy. Od naszych decyzji – w sensie jak najbardziej dosłownym. 


Nic dziwnego, że oficjalną ideologią tego rodzaju systemu stały się optymizm i pozytywne myślenie. Przekonani o własnej odpowiedzialności za sukces i porażkę – które, jak od lat pokazują liczna badania socjologiczne, zależne są przede wszystkim od miejsca w hierarchii społecznej – oślepieni na strukturalne nierówności, na okrucieństwo i niesprawiedliwość, zostajemy dodatkowo zobowiązani do ich nieustannej afirmacji. Pozytywne myślenie – w sferze zawodowej, relacyjnej i zdrowotnej, to znaczy dokładnie w tych obszarach życia, które najściślej zależą od kulturowo-społecznego otoczenia – ma być gwarantem pozytywnego efektu. Jeśli efektu brak – najpewniej w myśli wkradł się jakiś defetyzm, najpewniej nie były wystarczająco nacechowane wiarą w świetlaną przyszłość. Z systemem społeczno-ekonomicznym nie ma to przecież nic wspólnego.

Lęk przed refleksją i koncentracja na działaniu z pewnością służą umocnieniu tego rodzaju struktury. Niechęć nie tyle nawet do pesymizmu, ile po prostu do realizmu – który konstatuje rzecz weryfikowalną empirycznie: istnieją sytuacje bez wyjścia – bierze się częściowo z tego prostego indywidualistycznego gestu przenoszenia całej odpowiedzialności na jednostkę. Ale jest w tym coś jeszcze głębszego, coś bardziej podstępnego.

A mianowicie zakaz kwestionowania aktualnego kształtu świata. Zakaz podawania w wątpliwość urządzenia społecznego i ekonomicznego, którego ideologia indywidualizmu i pozytywnego myślenia jest zasadniczym pokarmem oraz spoiwem. Zupełnie jak w chrześcijaństwie, gdzie acedia – ta szczególna mieszanka zniechęcenia, gnuśności, zobojętnienia i smutku, spełniająca stuprocentowo kryteria dzisiejszego zaburzenia depresyjnego – postrzegana była i wciąż jest jako efekt działania sił demonicznych, o czym szczegółowo pisał żyjący w V wieku n.e. mnich o imieniu Ewagriusz z Pontu.

Skąd tu analogia? Stąd, że w doświadczeniu acedii ujawnia się coś strasznego, coś nie do pomieszczenia w światopoglądowych ramach chrześcijaństwa – negacja świata stworzonego przez wszechdobre i wszechmądre bóstwo. Ktokolwiek zatem odczuwa zniechęcenie, ktokolwiek pogrąża się w melancholii i – zamiast z modlitwą na ustach zrywać się o poranku do pracy, strząsając z siebie miazmaty osobliwych, niepokojących, mrocznych marzeń sennych – tkwi w bezruchu, rozmyślając o zasadności i bezzasadności podejmowania jakichkolwiek działań, ten w gruncie rzeczy przeżywa świat jako sferę nieprzyjazną i niebezpieczną. Swoje działania zaś – jako daremne i pozbawione sensu.

Jakże to tak? Uniwersum, które wszechwładne i wszechdobre bóstwo powołało z najczystszej miłości, a następnie odstąpiło stworzonemu na swój obraz i podobieństwo człowiekowi w darze, aby je czynił sobie podwładnym, otóż to właśnie uniwersum widziane jest – i odczuwane – jako sfera wroga, upadła i niedoskonała? To wszak policzek wymierzony bóstwu. Gnostycka herezja, niecny podszept jakichś demonicznych sił, które starają się w człowieku zaszczepić niechęć do tego, co z definicji jest wspaniałe i godne wyłącznie dziękczynnej pochwały.

Dlatego właśnie, w perspektywie chrześcijańskiej teologii, acedia – czyli po prostu depresja – postrzegana jest jako stan grzeszny i niepożądany. Oczywiście, w dzisiejszym katolicyzmie, a także w wielu innych odłamach chrześcijaństwa, rozróżnia się pomiędzy perspektywą medyczną a perspektywą duchową, oddając lekarzowi, co lekarskie, duszpasterzowi zaś, co duszpasterskie. Jest to, nawiasem mówiąc, rodzaj koniecznego kompromisu, na jaki instytucje religijne, żeby przetrwać, zgodziły się iść z nowoczesnością. Niemniej w pryzmacie teologicznym acedia także dzisiaj widziana jest właśnie jako efekt diabolicznych oddziaływań. A zatem coś, czego ma nie być, co nie mieści się w modelu świata. Co zatem trzeba poddać ozdrowieńczemu działaniu egzorcyzmu albo modlitwy.

Analogia pomiędzy chrześcijaństwem a współczesnym kapitalizmem jest naprawdę uderzająca. We współczesnym kapitalizmie obowiązuje doktryna optymizmu, z której bezpośrednio wynika zakaz kwestionowania urządzenia społeczno-ekonomicznego; w chrześcijaństwie natomiast – stanowiącym wciąż zasadniczą strukturę naszego widzenia i doświadczania świata – obowiązuje zakaz acedii, a w każdym razie jej potępienie, jako stanu, który neguje wspaniałość bóstwa.

Smutek, także smutek czy zobojętnienie radykalne, które przybiera postać depresji, należy zatem albo leczyć – z pomocą środków medycznych albo rozmaitych duchowo-terapeutycznych technik – albo też poddawać szczegółowym egzorcyzmom. W każdym przypadku odejście od radosnej afirmacji okazuje się czymś niemile widzianym, albo wręcz przerażającym. 


Proces eliminowania smutku, i w ogóle trudnych doświadczeń, zarówno ze sfery publicznej, jak i z przestrzeni tak zwanej jednostkowej normy, opisuje wiele socjologicznych badań i analiz. Świadczą o tym nie tylko coraz bardziej restrykcyjne kryteria diagnozowania zaburzeń depresyjnych pojawiające się w kolejnych edycjach DSM – włączając w to eliminację kategorii „normalnej żałoby” z aktualnej, piątej edycji. Kryteria nienaturalnie poszerzające zakres doświadczeń uznawanych obecnie za patologię wymagającą leczenia. Świadczy o tym także systematyczne przemieszczanie problemów niegdyś wchodzących w zakres odpowiedzialności opieki społecznej w domenę psychiatrii. To znaczy dyscypliny medycznej postrzegającej wewnętrzne stany przede wszystkim jako pochodne poziomu neuroprzekaźników w mózgu – a zatem pozostającej w zgodzie ze wspomnianym modelem indywidualistycznym. Ale świadczy o tym również identyfikowana wielokrotnie – zbadana i precyzyjnie opisana – zależność pomiędzy sytuacją życiową a występowaniem tak zwanych zaburzeń nastroju.

Widać to bardzo wyraźnie: u osób, których sytuacja materialna jest zła, albo pogarszająca się, prawdopodobieństwo wystąpienia depresji czy zaburzeń lękowych jest kilkukrotnie wyższe aniżeli u osób, które nie muszą się martwić o zaspokojenie swoich najbardziej elementarnych życiowych potrzeb. Zależność ta zbadana jest na tyle precyzyjnie, że pozwala wykluczyć interpretację, która bywała prezentowana jako alternatywne wyjaśnienie tych korelacji. W myśl tej ostatniej, ruch miałby być zgoła odwrotny – to osoby o predyspozycjach do lęków czy depresji radzą sobie gorzej na rynku i dlatego ich materialna sytuacja prezentuje się gorzej niż u osób zdrowych psychicznie. Dziś wiemy, że jest dokładnie na odwrót.

Co to jednak de facto oznacza? Ni mniej, ni więcej – że trudne emocje, w tym także rozpacz, melancholia czy depresja, ze wszystkich sił eliminowane ze współczesnego kulturowego krajobrazu, stanowią coś w rodzaju papierka lakmusowego, radaru, który sygnalizuje nam szereg istotnych rzeczy o naszym położeniu w świecie, o urządzeniu tego świata, o porządkach, jakie w nim panują. A być może także – to już teza ściśle filozoficzna – coś o samej naturze istnienia, a w każdym razie o ludzkiej kondycji. 


Podsumujmy, dwie zasadnicze siły działające w dzisiejszej rzeczywistości, siły toczące walkę o rząd dusz – religia i rynek – oceniają smutek jednoznacznie negatywnie. W perspektywie religijnej – powtórzmy – jawi się on jako emocja podająca w wątpliwość wspaniałość boskiego stworzenia, a zatem pośrednio i samego Stwórcę. W perspektywie rynkowej z kolei, która wyraża się w coraz bardziej ekstremalnych definicjach pomieszczonych w kolejnych edycjach klasyfikacji DSM – radykalnie poszerzających kryteria diagnostyczne zaburzeń depresyjnych, eliminujących pojęcie normalnej żałoby – jawi się jako niedyspozycja paraliżująca produktywność i efektywność. Uniemożliwiająca działanie, aktywność, realizowanie celów. Powodująca niezdolność do pracy. A przecież wiadomo, że kto nie pracuje, kto nie generuje PKB, ten w dzisiejszym świecie praktycznie rzecz biorąc nie istnieje. No, z wyjątkiem tego wąskiego procenta najbogatszych ludzi świata, którzy sami nie muszą pracować, bo inni pracują na nich. To jednak, tak jak wspomniałem, zaledwie niewielki ułamek. Przeciętny obywatel czy obywatelka muszą chodzić do pracy, żeby zarabiać pieniądze, żeby – z kolei – móc zaspokoić zupełnie elementarne życiowe potrzeby. Wie o tym każdy, kto kiedykolwiek doświadczył zerwania ciągłości finansowej. Kiedy karty i subskrypcje przestają działać, kiedy nie ma funduszy na opłacenie czynszu, kiedy zakup jedzenia wydaje się radykalnym wydatkiem – wówczas przed człowiekiem odsłania się cały ten niewidoczny krwiobieg współczesnego świata.

Nietrudno zauważyć, że melancholia, smutek czy wreszcie depresja – melancholia w formie najbardziej dotkliwej – spełniają w ustroju kapitalistycznym dokładnie tę samą funkcję, co w wizji chrześcijańskiej. Odbierają chęć do działania, kwestionują doskonałość urządzenia społecznego. A wreszcie, na głębokim poziomie, negują sens wszystkich tych czynności, które prezentuje się jako nie tylko konieczne środki zdobywania pieniędzy, ale i teren samorealizacji, rozwoju, urzeczywistniania wartości znacznie bardziej wzniosłych aniżeli czysto pragmatyczne.

Z tej perspektywy widać już wyraźnie prawdziwość diagnozy powtarzanej zarówno przez socjologów, psychologów, jak i historyków kultury, na przykład francuskich myślicieli Philippe’a Ariesa i Michela Vovelle’a. Brzmi ona: smutek i żałoba są z dzisiejszej kultury wypierane. Po prostu – nie ma tu dla nich miejsca. Cały system instytucji oraz narracji, które organizują ich działanie, zarządzany jest przez podstawowy dogmat efektywności. Pracownik powinien jak najszybciej pozbyć się trudnych stanów emocjonalnych, a w każdym razie opanować je w takim stopniu, żeby w jak najkrótszym czasie móc wrócić do pracy. Dlatego właśnie nieustannie poszukuje się coraz skuteczniejszych leków, coraz krótszych i bardziej skondensowanych technik terapeutycznych, słowem, coraz szybciej i efektywniej działających środków, które zniwelują złe samopoczucie i pozwolą na powrót do aktywności. 


A jednak statystyki są obezwładniające. Zachodnie społeczeństwa dotknięte są epidemią depresji, samotności, uzależnień i samobójstw. Pomimo wszechobecnej propagandy sławiącej efektywność – stajemy się coraz bardziej nieefektywni. Pomimo pragnienia sprawczości, nasz wpływ na własne życie systematycznie się pomniejsza. Wciąż żywe, a wydawałoby się dawno już odesłane do lamusa przez współczesną neuronaukę kartezjańskie wyobrażenie ludzkiego „ja” – jako racjonalnego, przejrzystego i podległego rozkazom woli – okazuje się fałszywe także w naszym codziennym doświadczeniu.

Być może – a jest to teza, którą głoszą zarówno zwolennicy psychoanalizy, jak i, współcześnie, przedstawiciele psychologicznego ewolucjonizmu – działa tutaj pewien szczególny mechanizm. Polega on na tym – mówiąc w drapieżnym skrócie – że kiedy w kulturze, a zatem w symbolicznej i pojęciowej sieci, w której na co dzień funkcjonujemy, brakuje przestrzeni na doświadczanie i wyrażanie trudnych, ciemnych emocji czy stanów, wówczas powracają one w formie drastycznej i radykalnej. I zupełnie nas obezwładniają.

Terror optymizmu, nakaz aktywności, brak przestrzeni na głębokie, uczciwe doświadczenie własnej i cudzej bezradności, lęku, smutku czy żałoby, skutkuje epidemią depresji – kiedy to cała psychika, w czymś na kształt strajku generalnego, odmawia po prostu posłuszeństwa.

Wówczas koło się zamyka. W odpowiedzi uruchamia się bowiem środki doraźne, mające na celu wytłumienie tego efektu. Coraz wymyślniejsze leki, coraz intensywniejsze techniki terapeutyczne. Kwestie systemowo-społeczne starannie się przy tym omija. W dyskusji o emocjach, o melancholii, smutku, depresji, nie używa się w ogóle pojęć odnoszących się do sfery politycznej i społecznej. Do tego w jaki sposób urządzona jest wspólnota, której jesteśmy częścią. Wszystko – powiada się – jest w naszej głowie, w naszym mózgu, albo najwyżej w naszej prywatnej historii, w relacjach z rodzicami. Tylko my jesteśmy za siebie odpowiedzialni, tylko my możemy więc użyć narzędzi służących poprawie samopoczucia. Skorzystać z usług psychiatry, terapeuty, coacha, nauczyciela medytacji, szamana podającego ayahuascę.

Dzięki temu system społeczny, który nas wpędza w rozpacz, może bezpiecznie trwać. Niczym nie niepokojony. Zamiast go zmieniać – pogrążeni jesteśmy bowiem w desperackich próbach zmieniania siebie. Jest mu to bez wątpienia na rękę.


Czy istnieje jakieś wyjście z tej sytuacji?

Czy konkluzją niniejszego wywodu będzie teraz jakieś konkretne praktyczne rozwiązanie, pomocne w procesie wychodzenia z zaklętego kręgu, w którym tkwimy, często nie zdając sobie z tego sprawy?

Nic podobnego nie przygotowałem. Nie tylko dlatego, że nie istnieją proste rozwiązania skomplikowanych spraw. Przede wszystkim dlatego, że konkludowanie, podawanie praktycznych wskazówek, stawianie problemów, a następnie proponowanie rozwiązań, jest nieodłączną składową stylu myślenia, który poddaję tutaj intensywnej krytyce.

Po prostu – nie z każdej sytuacji jest wyjście, nie wszystkie problemy da się rozwiązać, nie na wszystko można mieć od razu gotową odpowiedź. Nie zawsze też da się działać, czasami da się wyłącznie myśleć, teoretyzować, wypowiadać na głos wątpliwości. Bez konkluzji, bez jasnej porady co począć. Kolejną nieodłączną manierą dzisiejszej debaty publicznej jest apodyktyczne wymaganie aby każda krytyka przychodziła w towarzystwie sprecyzowanego, zdefiniowanego alternatywnego rozwiązania. Jeśli wyrażasz sprzeciw – daj coś w zamian.

Cóż – czasami nie ma nic w zamian, czasami liczy się tylko sam sprzeciw, poczucie, że coś jest nie tak, że sprawy idą w złym kierunku. Czasami jest to pierwszy warunek zmiany – o ile zmiana jest jeszcze możliwa.

A zatem, jeszcze raz: nie z każdego kryzysu jest wyjście, nie z każdym problemem jesteśmy sobie w stanie poradzić. Istnieją takie życiowe sytuacje, które nieodwołalnie nas łamią, nas albo naszych bliskich. Sytuacje, z których nie potrafimy, albo nie będziemy potrafili wyjść obronną ręką, i w których nie będzie szczęśliwego zakończenia. Nie da się takich sytuacji uniknąć, nie da się przed nimi uchronić. Żadna terapia, żadna pigułka, żaden coach ani szaman nie uchronią nas przed nieuchronnymi stratami, niewykorzystanymi możliwościami, rozczarowaniem, starzeniem się, chorobą i śmiercią.

Takie są realia naszego doświadczenia, tak wygląda życie, kiedy już odkładamy smartfona albo laptopa, zamykamy kolejny poradnik głoszący, że siłą woli da się przenosić góry. Kiedy budzimy się w środku nocy, zaniepokojeni, przerażeni i przybici – i nagle cała nasza kruchość, bezradność, skończoność, tymczasowość i ulotność nieodwołanie stają nam przed oczami.

Nie pozwolić sobie wówczas na smutek, na żal za tym, co, żyjąc, tracimy, i co przyjdzie nam kiedyś utracić bezpowrotnie, to w jakimś sensie sprzeniewierzyć się samemu sobie, okłamać się, wyprowadzić w pole. To także stać się dla siebie kimś na kształt totalitarnego dyktatora. Ale także stać się kimś takim dla innych. Niezgoda na własną słabość, jednostronne ideały sprawności, aktywności i optymizmu, prowadzą nie tylko do braku tolerancji dla własnej bezradności – ale zamykają również na bezradność cudzą. Niszczą empatię. Zamieniają nas w zawsze uśmiechnięte, zawsze produktywne, zawsze gotowe do działania cyborgi. 

Tymczasem właśnie w bezradności, właśnie w smutku, w żalu, rozpaczy, tęsknocie za tym, co utracone – właśnie tam najpełniej możliwa jest bliskość, współczucie, empatia i zaufanie.

Ważne jest, żeby mieć kogoś, z kim można prawdziwie rozmawiać. Do rozpaczy i smutku mamy pełne prawo


Rozmawia Karina Obara, tekst ukazał się w portalu internetowym Gazety Pomorskiej

Znam takie osoby i sam byłem w takich beznadziejnych sytuacjach, kiedy dopiero porzucenie prób wydobywania się z nich, dało impuls do zmiany – przekonuje Tomasz Stawiszyński. – Kiedy mówimy sobie, okej, niech się dzieje, co chce – często następuje jakaś zaskakująca reorientacja.

– Poznaję coraz więcej osób, które mówią, że chce im się żyć, by wieczorem posłuchać pana audycji w Tok.fm albo przeczytać pana tekst w „Przekroju”, nawet jeśli nie zawsze się z panem zgadzają. Rozmawia pan z wybitnymi ludźmi o trudnych sprawach prostym językiem i objaśnia wielu innym świat. A mówi się, że w mediach nie ma miejsca na poważne tematy, bo liczy się klikalność.
– Niezmiernie miło mi to słyszeć, ale nie zgadzam się na taką odpowiedzialność! A mówiąc poważnie, przekonanie, że ludzie zainteresowani są wyłącznie materiałami zbanalizowanymi w formie i treści, łatwymi i przyjemnymi, zawsze wydawało mi się nieprawdziwe. To jakiś nieszczęsny dogmat od lat obecny na polskim rynku medialnym. Nie jestem pewien, czy wytworzony przez dziennikarzy, czy raczej przez menedżerów w korporacjach, którzy mają mylne wyobrażenie o tym, co jest dla ludzi interesujące. Szczęśliwie nigdy nie byłem niewolnikiem takiego myślenia, choć bywało, że musiałem iść w życiu zawodowym na pewne kompromisy.

– Jakie?
– Do mediów przyszedłem prosto z Instytutu Filozofii UW, gdzie spędziłem dziesięć lat i gdzie nieustannie toczyliśmy długie i skomplikowane dyskusje. Że nie ma nic bardziej fascynującego niż dociekanie, o co w tym wszystkim chodzi – to dla nas było tam całkowicie oczywiste. Moje zderzenie ze światem mediów masowych było więc osobliwym doświadczeniem. Pod koniec studiów doktoranckich zacząłem pracować w „Dzienniku”. Wtedy pierwszy raz usłyszałem, że nic, co złożone i trudne, nie znajdzie u czytelników zainteresowania. Pewien redaktor tłumaczył mi nawet – po odrzuceniu mojej recenzji z książki „Poza winą i karą” Jeana Amery, że taki autor w ogóle nie istnieje. A nawet jak istnieje – to nikogo to nie interesuje. Przyznam, że wtedy osłupiałem – bardziej ze zgrozy chyba niż ze zdziwienia. Jestem jednak z natury człowiekiem dość upartym, więc nawet gdy musiałem pisać teksty mało wyrafinowane, zawsze starałem się w nich przemycać istotne sprawy. Polecałem ważne moim zdaniem książki, dodawałem ile się da filozofii.

– Teraz jest pan żywym dowodem na to, że poważne treści też się „klika”. Pana programy należą do najchętniej słuchanych. Myśli pan w ogóle o tym, że ma pan robić audycje lub pisać w taki sposób, aby mieć „zasięgi”?
– Cieszę się z dobrych wyników moich audycji, ale postrzegam siebie jednak wciąż jako kogoś działającego w pewnej niszy. Skądinąd bardzo mi takie położenie odpowiada. I nie, nigdy nie kalkulowałem, co się może spodobać, albo okazać „klikalne”. Zawsze szedłem po prostu za tym, co mnie samego interesuje. Efekty były czasami zaskakujące także dla mnie. Na przykład moja książka „Potyczki z Freudem. Mity, pułapki i pokusy psychoterapii” znalazła się niedługo po publikacji na liście najlepiej sprzedających się książek w Empiku. Chociaż wydawca obawiał się, że jest to rzecz raczej niszowa, że psychoterapia to nie jest taki znowu chodliwy temat, a poza tym książka za bardzo koncentruje się na ciemnej stronie życia, a to nie jest zbyt komercyjne. Okazało się, że wręcz przeciwnie. Niewątpliwym przełomem było dla mnie jednak wejście w radio. Ewa Wanat wpadła na szalony pomysł, żeby mi oddać cztery godziny na „Niedzielę filozofów” w radiu RDC. Powiedziała, żebym po prostu robił tam to, co chcę – i zapraszał, kogo chcę. I chyba dobrze wykorzystałem zaufanie, jakim mnie obdarzyła. Wie pani, dla mnie cała ta działalność, nazwijmy to, publicystyczno-pisarsko radiowa jest po prostu sposobem komunikowania się z innymi. Jakąś formą przełamywania samotności. I tak jak w zwykłej rozmowie próbuję coś komuś przekazać, opowiedzieć, podzielić się czymś ważnym, tak samo staram się pisać czy mówić publicznie. Dbam jedynie o to, aby ten przekaz był czytelny i precyzyjny, i nie był rozmową z samym sobą, ale z osobami, które mnie słuchają i czytają. Traktuję ich jednak podmiotowo, nie uważam, że powinienem nadmiernie upraszczać swój przekaz, byłby to wyraz braku szacunku. Wzorcem jest dla mnie pod tym względem prof. Bohdan Chwedeńczuk, mój przyjaciel, ale i trochę mistrz, choć on nie lubi tego określenia. Chwedeńczuk o rzeczach bardzo skomplikowanych potrafi mówić językiem niezwykle klarownym. Co oczywiście nie zawsze znaczy prostym – w tym sensie, o którym mówią medialni włodarze.

– Czy to oznacza, że pana droga rozpoczęła się od fascynacji autorytetami?
– Nie nazwałbym tego w ten sposób. Na początku postrzegałem prof. Chwedeńczuka jako strasznie dogmatycznego ateistę. Taką mu przyklejono „gębę” w latach 90., także w Instytucie. Kłóciłem się z nim więc zażarcie, bo sam nie potrafiłem jeszcze jednoznacznie zdefiniować mojego stosunku do religii. Szybko się jednak okazało, że jest to jedna z najbardziej otwartych głów w całym Instytucie Filozofii UW. Niezwykle ciepły człowiek, stawiający w centrum argumentację, a nie perswazję, charyzmatyczny, bardzo oddany studentom, nigdy niczego nienarzucający. Mimo że wielokrotnie się z nim nie zgadzałem, bardzo się zaprzyjaźniliśmy. W dużym stopniu jemu zawdzięczam jakąś odwagę – jeśli to nie zbyt wielkie słowo – żeby mówić, co się myśli i myśleć zanim się coś powie, nie płynąć z prądem i zawsze dbać o uzasadnienie swoich tez. W kilku sprawach się z prof. Chwedeńczukiem nie zgadzamy, ale i tak się przyjaźnimy.

– To niestandardowe, zwykle ludzie się wycofują, gdy się z kimś nie zgadzają, walczą emocjonalną bronią.
– Niestety, zwłaszcza w dzisiejszej Polsce panuje swoista dyskusjofobia. Dlatego ważne jest, żeby mieć kogoś, z kim można prawdziwie rozmawiać. Mówiąc nieskromnie, to właśnie staram się robić w radiu. Rozmawiać argumentując, a nie perswadując. W jakimś sensie ważne było też dla mnie spotkanie z Jamesem Hillmanem – i lekturowe, i osobiste, choć tylko za pośrednictwem telefonu i faksu. Zaczęło się podobnie jak z Chwedeńczukiem, od sprzeciwu. Pod koniec lat 90., kiedy jeszcze byłem zapalonym jungistą, poszukując u Junga lekarstwa na własne kryzysy, trafiłem na książkę Jamesa Hillmana „Samobójstwo a przemiana psychiczna”. Wielokrotnie ją zaczynałem i za każdym razem rzucałem w kąt, przekonany, że to jakiś odlotowy radykalizm. Aż pewnego dnia doczytałem do końca. I kompletnie zmieniła mi się perspektywa na wszystko. Hillman pomógł mi zobaczyć, że – mówiąc w skrócie – czasami to pragnienie, żeby za wszelką cenę wydobyć się z kryzysu, jeszcze mocniej nas w kryzys wpycha. Wstrząsnęła mną ta lektura. Do dziś uważam, że to jeden z niewielu tekstów, który stara się wyjść z normatywnego myślenia o psychologii, o doświadczeniu wewnętrznym. Hillman nie dzieli doświadczeń na pożądane i niepożądane, dobre czy złe. Mówi o tym, że każdy stan odsłania coś na temat świata, w którym żyjemy. A świat ma także strony ciemne i przerażające.

– I że skoro cierpimy, nie chcemy żyć, dostajemy sygnał, że życie takie, jakie było dotąd, musi się zmienić.
– To nie jest łatwe do przyswojenia, kiedy jesteśmy dotknięci cierpieniem, albo kiedy w kryzysie samobójczym pogrążony jest ktoś nam bliski. Dla Hillmana impuls samobójczy jest wyrazem potrzeby radykalnej zmiany, poczucia, że życie w tej postaci nie może dalej trwać. Bywa niestety, że tę psychologiczną potrzebę mylimy z pragnieniem literalnej śmierci ciała. Ale też – to Hillman mówi wprost, pamiętajmy – czasami samobójstwo jest po prostu jedną z opcji. Ludzie to robią i będą robić. I koniec. Oczywiście – łatwo powiedzieć. Mimo tego, że ten sposób myślenia jest mi bardzo bliski, nie mam zarazem wątpliwości, że kiedy jakaś bliska mi osoba byłaby w kryzysie samobójczym, zrobiłbym wszystko, aby ją powstrzymać. Korzystałbym przy tym ze wszystkich dostępnych środków. To zrozumiałe, jednocześnie prawie każdy miał w rodzinie albo wśród znajomych takie osoby, które odebrały sobie życie. Hillman jest moim zdaniem jedynym, który mówi: zacznijmy refleksję nie od tego, że zakwalifikujemy tę śmierć jako patologię, tylko potraktujmy ją jako coś, co miało jakiś wewnętrzny sens. Co poniekąd musiało się zdarzyć. Taka jest rzeczywistość. Pytanie, co z tym zrobimy? Czy będziemy to wypierać, czy raczej starać się zrozumieć, zobaczyć to jako naturalną część ludzkiego doświadczenia.

– W społeczeństwie opartym na dążeniu do szczęścia za wszelką cenę, gdzie nie akceptuje się smutku, takie myślenie w głąb wydaje się przygnębiające.
– No właśnie, stany przygnębienia, melancholii, rozpaczy są naturalną częścią ludzkiego doświadczenia. Stanowią taki sam element krajobrazu wewnętrznego co szczęście, radość czy miłość. Czasami pozwolenie sobie na trudne doświadczenie, uznanie naszego prawa do tego, żeby doświadczać trudnych emocji, sprawia, że sytuacja wewnętrzna staje się o wiele mniej dotkliwa. Gorzej robi się wtedy, kiedy chcemy te emocje z siebie usuwać.

– Ale przecież tego właśnie wymaga od nas kultura, w której żyjemy. Gdy jesteśmy smutni, słyszymy, że coś jest z nami nie tak. Kiedy doświadczamy straty, mamy jak najszybciej się otrzepać i iść dalej.
– I dlatego mamy problem z wyrażaniem trudnych emocji w sferze wspólnotowo-symbolicznej.
Współczesna kultura zachodnia na dobrą sprawę uniemożliwia pełne przeżycie żałoby, rozpaczy, smutku. Amerykańscy socjolodzy Allan Horwitz i Jerome Wakefield prześledzili to na konkretnych danych. Smutek jest w dzisiejszym świecie nadmiarowo patologizowany, podlega coraz dalej idącej medykalizacji. W systemie, w jakim żyjemy, podstawową kategorią definiującą miejsce człowieka w społeczeństwie stała się produktywność i sprawność. Musimy jak najszybciej wrócić do pracy po trudnym doświadczeniu, bo jeśli nie, stajemy się nieprzydatni. Każdy, kto choć raz doświadczył braku pieniędzy, wie, że w tym systemie wszystko się na nich opiera. Gdy wypada się z koła zarabiania, przestaje się istnieć. A w tym kole miejsce jest tylko dla tych, którzy zawsze są w formie. Niestety psychiatria i niektóre formy psychoterapii często stają się po prostu środkami reedukacji nazbyt smutnych, żeby pracować, jednostek.

– Wiele audycji poświęcił pan opisywaniu świata, którego nie chcemy widzieć. Dlaczego tak groźne jest pragnienie jak najszybszego uwolnienia się od trudnych emocji?
– Najgroźniejszy wydaje mi się zakaz rozmowy o pewnych emocjach czy przekonaniach. Wypowiedzenie ich wprost bez obudowywania, dodawania zastrzeżeń, że tak być nie powinno, że to źle i trzeba z tym koniecznie coś zrobić – lekiem, terapią, medytacją albo pozytywnym myśleniem – bywa niemożliwe. Widać to także w życiu politycznym, w tendencji do mówienia jednym głosem, do tworzenia zwartych, zamkniętych narracji, poza które nie wolno wykroczyć, bo od razu ląduje się na zewnątrz z etykietą wroga, kolaboranta, symetrysty. Obowiązuje ortodoksja – o czym rozmawiać można, a o czym nie należy. Tymczasem już samo wypowiedzenie pewnych rzeczy, nazwanie ich bez normatywnego kontekstu, jest bardzo istotne. To niebywale trudne do asymilacji da wielu osób, które są przywiązane do myślenia normatywnego i nie potrafią sobie wyobrazić innego myślenia, jak tylko zero-jedynkowe.

– A wie pan, że kilka osób dzięki regularnemu słuchaniu pana audycji przestało mieć stany depresyjne? Czytają lektury, które pan poleca, zmieniają stosunek do otoczenia.
– Powtarzam, miło mi to słyszeć, ale nie biorę na siebie takiej odpowiedzialności. Odkąd publicznie wypowiadam się na te tematy, zawsze podkreślam, że osoby w kryzysie, depresji, rozpaczy, poczuciu rozbicia koniecznie powinny poszukać pomocy u psychiatry czy sensownego psychoterapeuty. Faktycznie jednak, myślę, że już samo zetknięcie z komunikatem, który od dawna głoszę – że do rozpaczy, smutku, melancholii, poczucia bezsensu, mamy pełne prawo – bywa dla niektórych osób wyzwalające. Od czasu publikacji „Potyczek z Freudem” wciąż dostaję dużo listów od czytelników i czytelniczek, którzy czegoś takiego właśnie pod wpływem tej książki doświadczyli.

– Dlaczego?
– Bo to się jakoś zgadza z ich głębokim doświadczeniem. Rzeczywistość ma po prostu takie oblicze. Rozpacz bardzo często nie jest winą zaburzeń w neuroprzekaźnikach, nie dość pozytywnego myślenia czy relacji z rodzicami. Jest adekwatną odpowiedzią na sytuację człowieka w świecie.

– Niektórzy zarzucają panu, że odciąga pan i zniechęca ludzi do psychoterapii, a mogą rzeczywiście jej potrzebować. No i wykpił pan pomysł Starbucks’a, który zamiast podwyżek dla pracowników zaproponował im sesje mindfulness, po czym spadły na pana gromy.
– To nieprawda. Z moją żoną Cvetą Dimitrovą, która jest psychoterapeutką, prowadzimy filozoficzno-psychoterapeutyczny podcast „Nasze wewnętrzne konflikty”, gdzie powiedziałem o terapii także dużo pozytywnych rzeczy. Środowisko terapeutyczne w Polsce – z wyjątkami oczywiście – jest nienawykłe do krytyki. Wielu psychoterapeutów wchodzi – świadomie lub nieświadomie – w rolę kapłanów, z którymi się nie dyskutuje. Dlatego czasami na krytykę reagują, jak na psychoterapeutów, nader emocjonalnie. W ogóle w Polsce nie ma za bardzo kultury dyskusji, o czym już mówiliśmy. Jeśli ktoś ma inne zdanie – traktuje się to jako obrazę, a nie szansę na wzbogacenie swojego punktu widzenia. Chyba podobnie rzecz się ma z nauczycielkami i nauczycielami mindfulness. Zaskoczyła mnie, mówiąc szczerze, tak agresywna reakcja na mój tekst. Dało się tutaj odczuć pewien rodzaj myślenia charakterystycznego dla organizacji religijnych – ten tylko może mówić o naszej wierze, kto się z nami modli. To kompletne nieporozumienie. Skądinąd osoby, które posługują się taką argumentacją, sami nader często wypowiadają się na tematy, które nie są przedmiotem ich bezpośredniego doświadczenia. A poza tym – cóż to jest owo mityczne „czyste doświadczenie”? W całej mojej pracy podkreślam, że rozróżnienie na teorię i praktykę jest sztuczne i arbitralne, wszystko, co się łączy z naszym doświadczeniem posiada wymiar kulturowy. A rozmaite wschodnie wierzenia stały się w XX w. częścią kultury terapeutycznej, wzmacniają kulturę konsumpcji i wydajności, stając się czymś na kształt psychologicznego fitnessu. Zostały wprzęgnięte w późny indywidualizm, który widzi wszystko, co się dzieje z człowiekiem w kategoriach czysto osobistych, dlatego używa się przy tej okazji często określenia „prywatyzacja stresu”. Nawiasem mówiąc, po publikacji tego tekstu odezwało się do mnie także wielu praktykujących buddystów i nauczycieli medytacji, którzy pisali, że absolutnie się ze mną zgadzają.

– To jak jest z tym przekonaniem, że to my sami ponosimy za wszystko odpowiedzialność i wystarczy tylko zmienić stosunek do otaczającego świata, aby żyło nam się lepiej?
– To jest tak naprawdę okrutny punkt widzenia, abstrahując od tego, że fałszywy. Owszem, w jakimś zakresie odpowiedzialność znajduje się po stronie jednostki, nie chodzi o to, żeby pogrążyć się w bezwładzie. Jesteśmy jednak też uwarunkowani przez czas i miejsce naszych narodzin, system ekonomiczny, niesprawiedliwość społeczną, nierówności, władzę polityczną. Natomiast w anonsach kursów mindfulness, medytacji, coachingu i wielu gabinetów terapeutycznych czytamy, że źródła naszych problemów tkwią wyłącznie w naszych głowach i naszych biografiach. O kontekście kulturowo-społecznym nie pada tam często nawet słowo. Poza wszystkim, razi mnie komercyjny aspekt takiego stawiania sprawy.

– Może to zostać odczytane tak, jakby odbierał pan ludziom nadzieję. Zwłaszcza tym, którzy nie radzą sobie z rzeczywistością. Co w zamian?
– Nie potępiam ćwiczeń mindfulness, ani tym bardziej medytacji czy psychoterapii, ale zachęcam do krytycznego myślenia, do widzenia człowieka w szerokim kontekście i z pewną dozą polityczno-społecznego realizmu. W Stanach Zjednoczonych środki na ADHD i depresję są sprzedawane na masową skalę i używane zarówno przez psychiatrów, jak i rodziców nie po to, żeby leczyć dzieci, ale żeby zwiększyć ich możliwości awansu w hierarchii społecznej, żeby lepiej radziły sobie w wyścigu szczurów. Ktoś może powiedzieć, że sam prozac, podobnie jak mindfulness, jest zupełnie neutralną substancją, która robi wiele dobrego, ale wykorzystuje się go w niechlubnym celu. Ja próbuję wyjaśniać, że te zjawiska wprzęgają się w spójną sieć, w narrację, w myśl której nierówności społeczne, uwarunkowania systemowe, klasowo-rodzinne nie mają znaczenia, bo wystarczy popracować nad sobą, aby odnieść sukces.

– Na jakiś czas tacy ludzie stają się wydajniejsi.
– Tylko później płacą za to straszną cenę.

– Czy ten kryzys zawsze coś odsłania?
– Bywa, że tak, ale nie zawsze. Nie każdy kryzys może zmienić nasze życie albo nas wzmocnić, odsłonić nam coś ważnego, spowodować, że będziemy pewne rzeczy głębiej widzieć i przeżywać. Czasem tak bywa, to prawda. Ale z niektórych kryzysów po prostu się nie wychodzi. Są sytuacje bez wyjścia, są doświadczenia, które nieodwołalnie nas dewastują. Powodują, że się załamujemy i nie jesteśmy w stanie sobie z tym poradzić. Są więc kryzysy, które nie odsłaniają nic więcej poza bezsensem i okrucieństwem świata. I to jest kolejna rzecz, o której dziś nie można mówić, bo natychmiast przybiega ktoś, kto zaczyna tłumaczyć, że zawsze jest jakaś nadzieja. Cóż, wszyscy znamy mnóstwo takich sytuacji, w których żadnej nadziei nie było – i które skończyły się najgorzej jak to tylko możliwe.

– W ten sposób wielu może poczuć, że odebrał im pan nadzieję, bo dopóki żyjemy, możemy odmienić swój los.
– Widziałem wiele sytuacji beznadziejnych, gdzie ktoś bardzo wierzył, że to się zmieni, i w dużym stopniu właśnie przez tę wiarę, przez poczucie, że wszyscy wokół uważają, że z każdej trudnej sytuacji się wychodzi – doświadczał tej beznadziejności w sposób jeszcze bardziej dotkliwy. Nikt nie chce konfrontować się z totalną bezradnością, stąd popularność narracji o tym, że zawsze jakoś to będzie. Ale przecież wszyscy wiemy, że wcale nie zawsze.

– Gdybyśmy, jako ludzkość, przestali mieć nadzieję na poprawę, czyż nie byłoby to groźne? Po co terapeuci, po co dążenie do odmiany swojego losu?
– Ale to też nie jest tak, że nigdy nie ma nadziei. Z mnóstwa sytuacji znajduje się satysfakcjonujące wyjście, także z takich, które na możliwość wyjścia początkowo się nie zapowiadają. Weźmy żałobę. Nie jest to przecież stan patologiczny wymagający korekcji, ale element ludzkiej kondycji. Istnieją jednak psychoterapeuci specjalizujący się w pracy z ludźmi w żałobie. Ich narracja zakłada, że każda żałoba musi się kiedyś skończyć, i z każdej straty da się jakoś wyjść, otrzepać i rozpocząć życie od nowa. Ale przecież w życiu tak nie jest. Zdarza się przecież, że przez stratę bliskiej osoby ktoś zostaje nieodwracalnie psychicznie zniszczony. Ludzie mogą być przecież ze sobą tak blisko, że życie bez siebie jest niemożliwe. Ktoś taki nie dźwiga się z tego, nie zaczyna żyć po jakimś czasie, nie wraca do radości, efektywności, pozostaje do końca życia w doświadczeniu rozpaczy. A czasami umiera niedługo po bliskiej osobie. Oczywiście, możemy tu uruchamiać różne teorie mówiąc o fiksacji, patologicznej kateksji, oceniać i ratować, ale nie zmieni to faktu, że tak się po prostu zdarza. Ludzie w taki sposób również doświadczają strat. Nie jestem zwolennikiem, żeby pogrążać się w żałobie do końca życia i uważam, że kiedy jest możliwość pomocy i jakiejś pracy nad sobą, to trzeba z tego skorzystać. Namawiam jedynie do tego, by uwzględniać rzeczywistość, w której występują sytuacje niewpisujące się w powszechnie pożądany model terapeutyzowania wszystkiego, co ciemne i trudne. Cierpienie, ból, poczucie bezsensu wobec urządzenia świata nie zawsze wymagają leczenia. A każdorazowo podlegają leczeniu z sukcesem wyłącznie w książkach psychologicznych.

– James Hillman, na którego tak często pan się powołuje, mówił o tym, że może być jeszcze inaczej – dopiero gdy nie ma już żadnej nadziei, coś zaczyna się zmieniać.
– To wydaje mi się bardzo istotne. Nadzieja może być czymś, co nas odciąga od tego, w czym znajdujemy się w danej chwili, co przeżywamy. Tworzy więc jakiś rodzaj wzorca w przeszłości lub przyszłości, do którego porównujemy sytuację, w jakiej jesteśmy. To właśnie może powodować, że ta sytuacja staje się dla nas jeszcze gorsza, niż gdybyśmy nie żywili złudnych nadziei. Znam takie osoby i sam byłem w takich beznadziejnych sytuacjach, kiedy dopiero porzucenie prób wydobywania się z nich, dało impuls do zmiany. Kiedy mówimy sobie, okej, niech się dzieje, co chce – często następuje jakaś zaskakująca reorientacja.

– Peter Sloterdijk w książce „Musisz życie swe odmienić” pisze o doniosłej wadze ćwiczeń, jakie powinien uprawiać każdy z nas, aby utrzymać się w przyzwoitej kondycji psychicznej. I wciąż na nowo stwarzać siebie. Pan – zdaje się – taką postawę propaguje. Jakich ćwiczeń pan nie zaniedbuje?
– Kontakt z bliskimi ludźmi, psem i lektury. O to dbam najmocniej. Z ćwiczeń fizycznych uprawiam bieganie – acz absolutnie rekreacyjnie i bez najmniejszych znamion wyczynowości. Dzięki temu po prostu czuję się lepiej. Nieustannie też uważam na to, czy nie popadam w dogmatyzmy, jakieś mentalne koleiny, drogi na skróty, uproszczenia emocjonalne i myślowe.

– Wiele audycji poświęcił pan próbom zrozumienia, co się dzieje we współczesnej Polsce, dlaczego jesteśmy tak podzieleni. Czy jest coś, co każdy z nas mógłby zrobić, aby skończyć z wojną domową?
– Najbardziej dotkliwym problemem wydaje mi się w Polsce jakiś rodzaj plemiennego totemizmu, przejawiający się po pierwsze w przekonaniu, że wszyscy w danym plemieniu muszą mówić jednym głosem, a jak ktoś się wyłamie, to jest zdrajcą i zaprzańcem. I po drugie – w całkowitym ignorowaniu agresji i pogardy wśród swoich idoli oraz współtowarzyszy oraz fanatycznym tropieniem najdrobniejszych tego przejawów w obozie wrogów. Ten absurdalny duopol – przekonanie, że po jednej stronie są ludzie straszni, prymitywni i źli, a po drugiej my, nieskalani i wspaniali – jest niestety charakterystyczny dla obu zwaśnionych obozów. Cóż – to jest właśnie prawdziwy symetryzm, po jednej stronie dobro, a po drugiej zło.

– Czy to znaczy, że wewnętrzne konflikty nigdy się nie skończą?
– Nigdy. Przekonanie, że jednomyślność i zgoda to wartości najwyższe jest niebezpieczne i prowadzi do takiej czy innej formy przemocy. Umiejętność tolerowania i cieszenia się różnorodnością, a zarazem zdolność do niedogmatycznej rozmowy, kierowania się argumentacją, racjonalnością, a nie wyłącznie emocjami – to jest chyba sposób na mniej przemocową wspólnotę. Bardzo bym chciał się kiedyś w takiej znaleźć. Na razie jest to możliwe wyłącznie wśród przyjaciół i bliskich.


Nowy spór o Teodyceę


Religia wkrótce przestanie istnieć. Takie nagłówki przewinęły się parę miesięcy temu przez wszystkie liczące się serwisy informacyjne na całym świecie. Profesorowie Daniel Abrams i Haley Yale z Uniwersytetu Northwestern oraz prof. Richard Wiener z Uniwersytetu Arizona — autorzy obszernej analizy, z której pochodzą owe lapidarnie wyrażone, druzgoczące dla religii wnioski — przez kilka dni byli głównymi bohaterami niezliczonych radiowych, telewizyjnych oraz prasowych dyskusji. W Polsce również się one toczyły. Głównie jednak na internetowych forach — żaden bowiem kościelny hierarcha, żaden teolog, żaden ksiądz czy katolicki publicysta nie zajął w tej sprawie stanowiska. A przecież przedstawione przez Abramsa, Yale’a i Wienera statystki — z których jasno wynika, że liczba ludzi religijnych w Australii, Austrii, Holandii, Irlandii, Nowej Zelandii, Czechach, Kanadzie, Finlandii i Szwajcarii spada w radykalnym tempie (od 40 do 60 proc. obywateli deklaruje obecnie brak wiary; to średnio dwa razy więcej niż dekadę wcześniej) — pokazują trend, który dotyczy także naszego kraju. Według Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego w ostatnich latach liczba ludzi uczestniczących w coniedzielnych mszach powoli lecz stopniowo się zmniejsza. W 2007 roku było to 43 proc., w 2010 już tylko 41 proc. Abrams, Yale i Wiener twierdzą, że jeśli te tendencje się utrzymają — tak w 9 krajach objętych ich badaniami, jak i w Polsce, gdzie ulatniającą się wolniej, ale nie mniej regularnie religijność mierzą co roku kościelne instytuty statystyczne – być może już niebawem na miejscu kościołów (tak jak ma to miejsce w Holandii czy Szwecji) pojawią się puby i kina, a księżowską sutannę będzie można obejrzeć co najwyżej w jakiejś muzealnej gablocie. Obok alchemicznej retorty, albo kowalskiego młota — napawających nostalgią emblematów dawno już nieistniejących (albo właśnie dogorywających) zawodów.

Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego religia z roku na rok traci na Zachodzi zwolenników?

Najbardziej znani współcześni zachodni ateiści — Richard Dawkins, Sam Harris, Christopher Hitchens czy Peter Singer — twierdzą, że przyczyna jest prosta. Wobec wszystkiego, co współczesna nauka wie o świecie, a także wobec gigantycznej ilości cierpienia dotykającego ludzi i zwierzęta — cierpienia widocznego jak nigdy dotąd dzięki postępowi współczesnej medycyny oraz technologii przekazu informacji — religia w sposób bezprecedensowy ujawnia dzisiaj swoją bezradność. A wręcz absurdalność.

Według nich, wszystko sprowadza się bowiem w gruncie rzeczy do jednego pytania. W momencie, kiedy czytasz ten tekst, gdzieś na świecie jakieś dziecko zostaje porwane, zgwałcone i zamordowane. Statystyki przestępczości mówią o tym wyraźnie: mniej więcej trójka dzieci na godzinę pada łupem porywaczy. Wiele z nich staje się ofiarami agresji seksualnej, a później morderstwa. Rodzina porwanego dziecka będzie się modlić o szczęśliwe zakończenie tej historii. Będzie błagać Boga, żeby je uratował. Skoro, jak oficjalnie zadekretowali to najwyżsi rangą przedstawiciele Watykanu, 13 maja 1981 roku Bóg spowodował minimalne przesunięcie trajektorii lotu kuli, która, wystrzelona przez Ali Agcę, cudownie minęła serce Jana Pawła II — dlaczego nie miałby uratować niewinnego dziecka? Skoro w 2005 roku bez żadnej trudności uzdrowił francuską zakonnicę Marie Simon-Pierre z choroby Parkinsona — dlaczego nie miałby pokrzyżować szyków porywaczowi, gwałcicielowi i mordercy?

No właśnie — dlaczego? Bóg jest przecież wszechmogący, wszechwiedzący, nieskończenie dobry, a na dodatek stworzył cały świat, wszechświat, ludzi, zwierzęta, góry, rzeki, skały, lasy i miliardy innych rzeczy. A jednak jest w swoich cudownych interwencjach przeraźliwie selektywny. Pomaga francuskiej zakonnicy w sprawie Parkinsona, ale pięciu milionom dzieci, które rocznie umierają w Afryce — wygłodzone, wycieńczone, zdewastowane przez AIDS albo zabite w bratobójczych, plemiennych wojnach — już nie. Podobny brak zainteresowania wykazuje na przykład wobec ofiar zdarzających się prawie co roku katastrof żywiołowych (jak choćby wobec prawie 290.000 ludzi, którzy zginęli w 2004 roku, zmieceni z powierzchni Ziemi przez gigantyczną falę tsunami). O milionach, miliardach ginących w potwornych męczarniach, skrajnym ubóstwie, katastrofach czy szpitalach — nie wspominając. Nie wspominając także o skrajnym, niewyobrażalnym cierpieniu zwierząt.

Pytanie brzmi — czy jesteś w stanie sobie wyobrazić, że tak zachowuje się wszechmogąca, wszechwiedząca i wszechdobra istota, która może w każdej chwili interweniować w świecie i od czasu do czasu podobno to czyni? Czy jesteś w stanie uznawać istnienie Boga, który stworzył rzeczywistość nasyconą tak niewyobrażalnym ogromem cierpienia — i który ignorując najstraszniejsze męczarnie, najbardziej niewyobrażalne katusze, dotykające kobiety, dzieci, mężczyzn i zwierzęta na świecie stworzonym przez niego samego, od czasu do czasu, w ramach bonusu dla swojego kościoła, uzdrowi z Parkinsona jakąś zakonnicę albo zmieni trasę lotu kuli mającej wyeliminować jego głównego ziemskiego przedstawiciela? Czy nie wydaje ci się, że Bóg, który pozwala na coś takiego, albo musi być kompletnie pozbawiony jakiejkolwiek mocy i władzy, albo musi być niewyobrażalnie wręcz perwersyjnym potworem?

Filozof i neurobiolog Sam Harris, autor książki „The End of Faith” („Koniec wiary”) oraz słynny australijski etyk Peter Singer uważają, że za każdym razem, kiedy ktokolwiek zaczyna mówić o Bogu, kiedy przedstawiciele jakiegokolwiek kościoła domagają się dla siebie miejsca w przestrzeni publicznej, kiedy dokonują moralnej oceny twojej i mojej postawy na bazie swoich religijnych kryteriów, kiedy komentują w telewizji rozmaite tragiczne wydarzenia, w których każą nam dopatrywać się „sensu” i wzywają do „rachunku sumienia” — powinni najpierw, zanim jeszcze postawią jakąkolwiek tezę, odpowiedzieć na powyższe pytanie. Za każdym razem, kiedy przekonują, że Bóg uzdrowił jakiegoś człowieka z Parkinsona, nowotworu, albo choroby serca, bądź też cudownie poruszył kierownicą samochodową chroniąc kogoś przed śmiertelnym czołowym zderzeniem czy też uratował załogę samolotu przed niechybną katastrofą — powinni jednocześnie wytłumaczyć rodzinom dzieci zmarłych na ciężkie, przewlekłe choroby, dlaczego ich najbliżsi zostali przez Boga przeznaczeni na śmierć w męczarniach, powinni wytłumaczyć rodzinom ofiar wypadków i katastrof dlaczego Bóg ich akurat postanowił nie ratować.

Oto credo współczesnego ateizmu. Chodzi w nim o unieważnienie i sfalsyfikowanie religijnej wizji świata. Chodzi o ujawnienie absurdalnych założeń na jakich się ona opiera, a także konsekwencji jakie wiążą się z jej przyjęciem. Według Harrisa i Singera bowiem — a także według Bohdana Chwedeńczuka, Richarda Dawkinsa czy Christophera Hitchensa – religia i nauka, religia i światopogląd oparty na logice oraz doświadczeniu, są wobec siebie konkurencyjne. Prawdziwe jest albo jedno, albo drugie stanowisko. Nie ma trzeciej opcji. Co więcej — pomiędzy tymi światopoglądami czy też pomiędzy grupami ludzi owe światopoglądy reprezentującymi, toczy się nieustającą rywalizacja o kształt przestrzeni publicznej, a zatem o kształt świata, w którym żyjemy. Religia jest bowiem przede wszystkim zbiorem pewnych tez o świecie, zestawem przekonań, posiadających bardzo praktyczne konsekwencje. Problem tylko w tym, że są to przekonania kompletnie nieuzasadnione, nielogiczne i złowieszcze. Jak choćby to o wszechmogącym i wszechwiedzącym Bogu. Nic zatem, co o świecie wiemy, a także nic, co wiemy o sposobach pozyskiwania tej wiedzy — tak można lapidarnie ująć główną tezę Dawkinsa, Harrisa, Hitchensa czy Singera — nie prowadzi nas do uznania, że jakakolwiek religia adekwatnie opisuje rzeczywistość i posiada jakiekolwiek specjalne narzędzia uprawniające ją do budowania takich opisów. A jednocześnie cały czas próbuje to robić. Dlatego właśnie trzeba wejść z nią w otwarty, merytoryczny spór. Ten dzisiejszy spór jest tylko kolejnym ogniwem łańcucha, którego wcześniejszymi elementami były przede wszystkim rewolucja Kopernikańska i teoria Darwina. A także — szerzej — rozwój nowoczesnej nauki i postępujący wraz z nim rozdział instytucji religijnych od państwa. Kopernik i Darwin rozbili w proch teologiczno-biblijny mit o tym, że Ziemia jest centrum kosmosu, człowiek jest wyróżnionym spośród innych jej mieszkańców gatunkiem, stworzonym na obraz i podobieństwo Boga w jednym stwórczym akcie. Współcześni ateiści twierdzą, że nie ma dziś ani jednego religijnego twierdzenia, które wytrzymałoby konfrontację z logiką i faktami. A to właśnie doświadczenia ubiegłego wieku, postęp medycyny i technologii informacyjnych, uświadomiły nam z jak gigantycznym cierpieniem mamy do czynienia wokół. I jak bezradna wobec tego cierpienia jest religia. A nawet gorzej. „Religia nadal” – pisze Peter Singer w jednym ze swoich esejów — „jest główną przeszkodą na drodze do reform, które wielu ludziom na całym świecie przyniosłyby ulgę w cierpieniu. Pomyślcie tylko przez chwilę o sprawach takich, jak skuteczne zapobieganie ciąży, aborcja, pozycja kobiety w społeczeństwie, wykorzystywanie embrionów do badań naukowych w medycynie, wspomagane samobójstwo, postawy wobec homoseksualistów i traktowanie zwierząt. W każdym z tych przypadków, gdzieś w świecie, przekonania religijne są przeszkodą na drodze do zmian, które uczyniłyby świat bardziej przyjaznym, bardziej ludzkim i bardziej wolnym”.

Singer, Harris czy Dawkins — choć przez rozmaitych publicystów czy bywalców internetowych forów bywają określani mianem „antychrystów” bądź też, w wersji łagodniejszej, „jeźdźców apokalipsy” czy też „architektów cywilizacji śmierci” – są ludźmi raczej łagodnymi i otwartymi na dyskusję. Singer rozmawia z każdym, nawet z agresywnymi grupami swoich najzacieklejszych ideowych przeciwników, którzy regularnie zakłócają jego wystąpienia. Kilka lat temu, podczas wykładu w Instytucie Zoologii w Zurychu, wdarli się na salę i skandowali obraźliwe hasła. Mimo to Singer próbował nawiązać z nimi kontakt. W odpowiedzi został zaatakowany już nawet nie werbalnie, ale fizycznie. Jeden z uczestników protestu wdarł się na scenę i uderzył go w twarz. Dawkins regularnie nagrywa dla BBC programy, w których spotyka się z najbardziej skrajnymi chrześcijańskimi fundamentalistami i próbuje nawiązać z nimi dialog. Harris — po publikacji swojej pierwszej książki — został zarzucony tak ogromną liczbą listów i maili zawierających najbardziej wymyślne inwektywy, że całą następną książkę, „Letter to Christian Nation” (“List do narodu chrześcijańskiego) napisał w odpowiedzi swoim agresywnym respondentom.

A jednak — poza inwektywami, albo arbitralnymi oskarżeniami o promowanie „bezbożnictwa” i „deprawowanie ludzi” (skądinąd podobne oskarżenia spotkały dwa i pół tysiąca lat temu Sokratesa) — żadna właściwie merytoryczna, kompetentna odpowiedź na ich zarzuty nie została sformułowana. Profesor filozofii Alister McGrath, autor książki będącej odpowiedzią na „Boga urojonego” Richarda Dawkinsa, a także jeden z głównych polemistów najnowszej książki Stephena Hawkinga, w której ten wybitny fizyk twierdzi, ze „Bóg nie stworzył wszechświata” i żadna koncepcja stwórcy nie jest nam do zrozumienia rzeczywistości potrzebna, ogranicza się do arbitralnego powtarzania, że Bóg świat stworzył. Dinesh D’Souza, znany amerykański publicysta katolicki, który występował w publicznych debatach z Peterem Singerem i Christopherem Hitchensem, powtarza jak mantrę, że nazizm i stalinizm były „reżimami ateistycznymi”. To samo zresztą czyni Tomasz Terlikowski — którego z racji wykształcenia i filozoficznych kompetencji stać przecież na więcej — na filmach krążących po YouTube określający każdego kto postuluje legalizację eutanazji osobliwym mianem „eutanazisty”. Tak jakby D’Souza czy Terlikowski nie rozumieli — na co wskazywało przecież wielu myślicieli, między innymi autor wielu przenikliwych analiz systemów totalitarnych Raymond Aron czy wybitny filozof Bertrand Russell — że nazizm i komunizm były ideologiami par excellence religijnymi, opartymi na dogmatycznej wierze w jedynie prawdziwą wykładnię świata, nie zaś na krytycznej weryfikacji własnych sądów i założeń. A może oni to jednak rozumieją? Wolą jednak tę tanią demagogię niż realną konfrontację z pytaniem Singera, Harrisa, Chwedeńczuka czy Dawkinsa. Bo czy ktokolwiek jest w stanie udzielić na nie sensownej odpowiedzi? Postępująca poprawa warunków życia zachodnich społeczeństw, przejmowanie przez świeckie państwo rozmaitych ról społecznych dotychczas zarezerwowanych dla instytucji religijnych, osłabienie politycznej pozycji Kościoła katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich — to wszystko, jak słusznie uważają znawcy tej problematyki, niewątpliwie są także powody, dla których religia przyciąga współcześnie coraz mniej ludzi.

Ale czy mimo wszystko ktoś, kto najpierw tworzy wyjątkowo mroczny i nieprzyjazny świat, następnie umieszcza w nim ludzi i zwierzęta, a później spokojnie i bezczynnie patrzy na ich potworne cierpienia, które w mgnieniu oka mógłby zniwelować — czy ktoś taki nie wydaje ci się albo zwyczajnym monstrum, albo też zwyczajnym monstrualnym wymysłem?

Opowieść terapeutyczna


Czy można wyobrazić sobie coś bardziej intymnego, niż emocje? Zwłaszcza emocje trudne, bolesne, wiążące się z poczuciem niezrozumienia, traumą, albo ciężkimi doświadczeniami z przeszłości? Kiedy przeżywam tego rodzaju emocje – jestem przecież sam na sam z własnym cierpieniem, jestem najbliżej siebie jak to tylko możliwe. Emocje są bezpośrednie, nie trzeba ich uzasadniać. Kiedy mówię, że kocham, lubię, czuję się zraniony, albo zrozpaczony – nie poddaję tego pod dyskusję. Już sam fakt wypowiedzenia tych uczuć – a może sam fakt pojawienia się ich we mnie – jest wystarczającą rękojmią ich oczywistości, ich niepodlegającego zakwestionowaniu istnienia.

Nic podobnego – mówi jednak współczesna izraelska socjolożka Eva Illouz, autorka m.in. wydanej także w Polsce książki „Uczucia w dobie kapitalizmu”. Nic podobnego, emocje bowiem – podobnie jak wszystko, co niesie ze sobą jakiekolwiek znaczenie, orientuje mnie w świecie społecznych relacji, przedmiotów czy sensów – są wytworem kultury. Co więcej, wytworem kultury jest także moje poczucie „ja”, mój sposób przeżywania i rozumienia siebie, innych ludzi oraz zależności, jakie pomiędzy nami zachodzą. W innych epokach, w innej rzeczywistości społecznej – ludzie doświadczali innych emocji, nadawali odmienne sensy swojej biografii, radosnym i ciężkim zdarzeniom, które ich spotykały. Jakkolwiek więc osobiste i intymne by się nie wydawały, uczucia są efektem specyficznej edukacji sentymentalnej, odbywającej się za pośrednictwem całego szeregu sytuacji formujących mój sposób doświadczania i myślenia. Od najmłodszych lat wpaja mi się pewnego rodzaju zachowania, ale też oczekuje się ode mnie konkretnych reakcji. Uczy się mnie cieszyć, smucić, wstydzić się, denerwować, kochać, lubić, złościć się, przyjaźnić czy nienawidzić. Wskazuje mi się sytuacje pożądane i niepożądane, radosne i smutne. W miarę dorastania i wchodzenia w kolejne kręgi społeczne, ta elementarna edukacja ulega pogłębieniu i poszerzeniu na coraz to nowe sfery: pracy, związków, relacji, ale również tego, czym jest szczęście, zadowolenie, sukces, porażka, życie udane i nieudane. Nigdy zatem, nawet w chwilach największej samotności i prywatności, nie mam bezpośredniego dostępu do moich „naturalnych” czy „autentycznych” uczuć, bo nic takiego nie istnieje – zawsze jest ze mną kultura, ten złożony system, dzięki któremu, i za pośrednictwem którego jestem w stanie w ogóle zdefiniować swoje położenie w świecie.

W tym celu kultura dostarcza mi rozmaitych opowieści czy – jak mawiają fachowo filozofowie i socjolodzy – narracji, które porządkują strumień doświadczeń i układają go w przejrzystą strukturę. Mówią mi do czego mam dążyć, a od czego uciekać. Czego pożądać, a do czego podchodzić z niechęcią. Mówią mi także, jak mam rozumieć poszczególne zdarzenia z mojego życia. Z których odczuwać dumę, a które traktować wstydliwie. Tłumaczą mi również ich sens. Kształtują poczucie tożsamości, dzięki któremu, kiedy mówię o sobie, o swojej przeszłości, o swoich marzeniach, planach czy emocjach – wiem, że odnosi się to wszystko do mojego osobistego „ja”. Dzięki temu czuję się tym, kim jestem, mogę rozumieć siebie oraz innych ludzi, którzy żyją obok mnie i ze mną.

Tak pojmowaną tożsamość współczesnego mieszkańca zachodniej kultury – przekonuje w swoich licznych pracach Eva Illouz – ukształtowała ponad wszystko jedna podstawowa opowieść, a mianowicie opowieść terapeutyczna. Rodzi się ona na samym początku XX wieku wraz z powstaniem psychoanalizy i na bardzo głębokim poziomie zmienia nasz sposób przeżywania i postrzegania siebie. Ważną cechą tej przemiany jest przede wszystkim wpisanie ludzkiej tożsamości w sieć relacji rodzinnych i dzieciństwa, kiedy to mianowicie, w bólach, pasjach i namiętnościach, tworzą się zasadnicze zręby tego, kim jesteśmy. Z drugiej strony – to już efekt rozprzestrzeniania się psychoanalitycznego myślenia po różnych, mniej lub bardziej masowych, strefach kultury – właściwym celem i sensem życia zaczyna być szeroko pojmowana samorealizacja, przezwyciężenie traumatycznej przeszłości i uwolnienie się spod jej hegemonicznej władzy. Tym samym psychologia czy raczej psychoterapia wkracza na pole zarezerwowane do tej pory dla filozofii, religii, etyki czy polityki. Staje się najważniejszym językiem, elementarnym światopoglądem anektującym dosłownie każdą sferę funkcjonowania człowieka.

Opowieść terapeutyczna ma jednak to do siebie, że cierpienie czy patologia są w niej niezbędnie potrzebne, żeby uruchomić pożądany proces „samorealizacji”, „uświadomienia sobie uwarunkowań” czy też „zdrowienia”. Dlatego właśnie w mniejszym stopniu interesuje się jasnym określeniem tego, czym jest ów punkt docelowy wszelkich terapeutycznych wysiłków, bardziej zaś patologizacją rozmaitych doświadczeń czy przeżyć właśnie po to, aby można się było z nich później „uwalniać” czy „leczyć”. Dzięki takiemu radykalnemu poszerzeniu pola patologii – psychologowie przestają skupiać się na ludziach cierpiących na naprawdę ciężkie zaburzenia psychiczne, ich oferta rynkowa kieruje się natomiast do ogółu społeczeństwa. Wizja terapeutyczna zaczyna być wszechobecna, my zaś przeżywamy dziś i pojmujemy rozmaite zdarzenia, które nas spotykają, w kategoriach zahamowań, emocjonalnych blokad, niemożliwości osiągnięcia „spełnienia”, „samorealizacji” czy uświadomienia sobie ukrytych sił, które zawiadują naszym zachowaniem i odczuwaniem.

Przeżywając jakieś ciężkie doświadczenie i odruchowo sięgając do internetu, żeby znaleźć telefon do psychoterapeuty, który pomoże nam się z nim uporać – warto się zatem zastanowić czy przypadkiem nie wpadamy właśnie w te sprytnie ustawione sidła terapeutycznej opowieści. Opowieści, która najpierw definiuje pewne przeżycia jako niepożądane i wymagające „przepracowania”, a następnie dostarcza środków, żeby ten upragniony cel zrealizować.



Pamiętam dokładnie. Spotkałem Grubasa na tych dziwnych warsztatach, podczas których trzeba było układać swój osobisty totem z rzeczy znalezionych na podwórku. Takie polecenie dostaliśmy od prowadzącej, dziewczyny w sumie dość sympatycznej, skądinąd pełnej dobrej woli i zaangażowania. I chyba naprawdę szczerze przekonanej, że wyprawa na szkolne boisko w poszukiwaniu jakichś przedmiotów, a następnie układanie z tych przedmiotów czegoś, co ma za zadanie odzwierciedlić indywidualność oraz osobowość każdego z uczestników, będzie dla tych uczestników tak samo fundamentalnym doświadczeniem, jak wyprawa po Złote Runo dla Jazona, albo podróż do Itaki dla Odysa, albo każda inna archetypowa wędrówka po sens życia i przeznaczenie dla mitycznych bohaterów wszystkich czasów. Jednak dziewięćdziesiąt dziewięć procent grupy potraktowało to zadanie z pełną powagą. Odnalezione na boisku pety, puszki, kasztany, żołędzie, źdźbła trawy, a nawet martwe motyle, utworzyły kilkanaście niepowtarzalnych konstelacji – w symbolicznej syntezie odbijających kilkanaście niepowtarzalnych życiorysów, których właściciele zebrali się w jednym czasie i w jednym miejscu, ażeby za pomocą tego specyficznego (ale, jak przekonywała prowadząca, niezwykle wprost skutecznego) rytuału dotrzeć do źródeł swoich zagubionych tożsamości.

Zwróciłem na niego uwagę jeszcze zanim się te warsztaty zaczęły. Chodził tam i z powrotem po wyłożonym płytą pcv korytarzu i palił marlboro setkę. Trzymał papierosa z niezwykłą wprost gracją i z taką samą gracją, rozglądając się nieco na boki, cały czas w ruchu, sunąc do przodu lekko chybotliwym krokiem, zaciągał się głęboko, a następnie wydmuchiwał gęstą chmurę błękitnego dymu. Jest to sprawa pierwszej wagi – gęstość wydmuchiwanego dymu. Po tym można poznać klasę palacza. Pospolity nikotyniarz, którego jedyną zaspokajaną przy pomocy papierosa potrzebą jest potrzeba nikotynowej szprycy, taki palacz wypuszcza dym rozrzedzony, rachityczny, stapiający się momentalnie z powietrzem, uchodzący z ust szybko, chaotycznie i na boki. Co innego palacz wytrawny. Jego wydech przynosi obłok o wyraźnej substancji, kształcie, dynamice i – przede wszystkim – obfitości. Palacz wytrawny nie jest bowiem zainteresowany wyłącznie mechanicznym pobudzaniem swojego układu endorfinowego – idzie mu o coś więcej. Jego palenie to czynność świadoma, czynność niemal kontemplacyjna, uwalniająca umysł od naturalnego przywiązania do zewnętrzności.

Chyba tylko ja i on nieszczególnie przejęliśmy się totemami. Ja dysponowałem dwiema zielonymi butelkami, papierkiem po cukierku oraz fragmentem podeszwy jakiegoś starego kalosza. Grubas wyszukał gdzieś puste opakowanie po marlboro setkach (podejrzewam, że było to jego własne opakowanie), do tego kawałek zielonkawego szkła oraz długą gumkę, którą starannie połączył dwa pierwsze składniki totemu.

Kiedy już wszystkie totemy były gotowe, nastąpiła główna część warsztatu: prezentacja. Każdy musiał swój totem scharakteryzować, ujawnić konieczność użycia tych właśnie a nie innych elementów, udowodnić, że to właśnie taka a nie inna ich koniunkcja wyzwala całkiem nową jakość, znacznie przekraczającą proste sumowanie. A następnie pokazać, że ta jakość odpowiada jego osobowości.

I właśnie w tym momencie Grubas zaprezentował całą swoją wirtuozerię. „Mnie”, powiedział, a wszyscy – zgodnie z przyjętymi wcześniej założeniami warsztatu – wpatrywali się w niego z akceptacją, „mnie mianowicie ćwiczenie to ujawniło dramat i znikomość ludzkiej egzystencji”.

Zapanowało małe poruszenie, do tej pory bowiem używano tutaj pojęć o zabarwieniu raczej zdecydowanie pozytywnym, w ogóle tego rodzaju przedsięwzięcia to nie miejsce na opowiadanie o tragediach, dramatach i nieszczęściach. Tego rodzaju przedsięwzięcia mają nauczyć spoglądania na jasną stronę życia.

„A dlaczego? Powiedz dlaczego?”, zareagowała błyskawicznie prowadząca. „Bo oto”, Grubas, jak się później przekonałem, bardzo sobie cenił pewną ornamentykę w mowie, „bo oto kazano mi ułożyć siebie ze… śmieci. A potem te śmiecie znowu powędrują do kosza. Były śmieciami, na chwilę stały się mną, a potem znowu śmieciami się staną”. Grubas wypowiadał to wszystko swoim aksamitnym głosem, umiarkowanie, spokojnie, ale z wyraźną emfazą. „To zupełnie”, mówił dalej, „jak w nauczaniu Buddy: wszędzie panuje rozpad, jesteśmy złożeniem elementów, które na chwilę łączą się w konkretnego człowieka, a potem rozłączają i wracają do ogólnego obiegu. I tak w nieskończoność: rozpad, złożenie, złożenie, rozpad. Wieczna nietrwałość. A więc dramat”, podkreślił, „dramat, bo ja przecież chciałbym być kimś… mieć w sobie coś, co rozpadowi nie podlega, co jest wobec rozpadu bezpieczne i niepodległe…”.

Wcale nie o to chodzi, że publika zareagowała na te metafizyczne dywagacje Grubasa niechęcią, albo wręcz agresją (co się w podobnych grupach często zdarza) – nic z tych rzeczy. Nikt go nie spostponował za rozbijanie atmosfery ogólnej kreatywności oraz optymizmu, nikt nie miał pretensji, że Grubas tak naprawdę robi sobie jaja, no bo przecież z wieloma rozmaitymi rzeczami może się układanie osobistego totemu kojarzyć, do wielu rozmaitych autorefleksji może układanie osobistego totemu doprowadzić, ale z całą pewnością nie do poczucia, że się jest tylko trwającym relatywnie krótko procesem nieuchronnej dekompozycji kilku chwilowo połączonych ze sobą składników. Rytualne konstruowanie prywatnego znaku, przeprowadzane w odpowiednio stężonej atmosferze skupienia i kontemplacji, powinno jednoznacznie wyświetlić – zaciemnioną dotychczas – harmonię drzemiącą pod zwałami chaotycznej mieszaniny emocji, pragnień oraz lęków, formujących indywidualną osobowość. Sam zaś przebieg rytuału: chodzenie po podwórku, szukanie odpowiednich elementów, montowanie ich w całość przekraczającą sumę poszczególnych części oraz finalna prezentacja uzyskanego efektu, otóż taka, a nie inna sekwencja czynności reprodukuje symbolicznie proces odnajdywania struktury tam, gdzie jej na co dzień nie dostrzegamy, czyli w sobie samych. Tak samo jak nie dostrzegamy żadnej struktury w porozrzucanych na ulicy odpadkach.

Tymczasem Grubas, wywodząc z tej czynności dokładne jej przeciwieństwo, wszystko zdekonstruował – tam, gdzie powinna zapanować harmonia, wkradł się nieporządek, tam gdzie powinna zjawić się afirmacja, przyszła całkowita negacja, tam zaś gdzie powinna nastąpić reintegracja, zagościł rozkład.

Była to dla wszystkich, łącznie z sympatyczną trenerką, tak nieprawdopodobna interpretacja, tak całkowicie nie pasująca do wszystkiego, co wiedzieli i do wszystkiego, czego sami – za sprawą totemu – doświadczyli, że potraktowali mowę Grubasa jak świetny dowcip. I już do końca warsztatów Grubas spełniał rolę ogólnego rozweselacza. Cokolwiek powiedział natychmiast wywoływało powszechną wesołość.

A potem zaczęliśmy rozmawiać i wybrałem się z Grubasem na kawę. To znaczy – pojechaliśmy tam jego starym samochodem o nieustalonej marce, pełnym porozrzucanych na podłodze gazet, puszek po coca-coli oraz dziwnych książeczek z okładkami upstrzonymi Chrystusem z Całunu Turyńskiego, Sai Babą, świetlistymi kołami i symbolami astrologicznymi. W miejscu radia ziała sporych rozmiarów czarna dziura, z której, niczym pęk wodorostów, wystawały różnokolorowe druty, poskręcane, poprzypalane, smętnie zwisające na wszystkie strony. Ktoś niedawno połasił się na radioodbiornik.

Od razu zauważyłem, że Grubas jest wytrawnym kierowcą i chociaż jezdnia była oblodzona, a gęsto padający śnieg sprawiał, że przez przednią szybę widzieliśmy tylko amorficzną biel, to czułem się całkowicie bezpieczny. Patrzyłem jak Grubas spokojnie pokonuje kolejne zakręty, wymija inne samochody, a wreszcie jednym wprawnym ruchem kierownicy parkuje na opustoszałych jeszcze o tej porze tyłach Nowego Światu.

Kiedy weszliśmy do kawiarni, przypomniałem sobie jakieś starożytne meksykańskie miasto – nazwy nie odtworzę – w jednej chwili opuszczone przez mieszkańców, którzy pozostawili po sobie rozłożone na stołach posiłki, przygotowane do użycia sztućce, pługi na polach, domowe zwierzęta w zagrodach i kojcach.

Wnętrze tej knajpy było niemiłosiernie zadymione, chociaż w środku nie zobaczyliśmy ani jednego klienta. Tak jakby jeszcze przed sekundą cała chmara palaczy łapczywie kopciła tutaj papieros za papierosem, a chwilę później – ni stąd ni zowąd – uległa zbiorowej dematerializacji, jedynym zaś widomym znakiem zaświadczającym o jej istnieniu była ta ciężka, zawiesista mgła, ogarniająca wysłużone stoliki, wieszaki, popielnice i smutną dziewczynę za obdrapanym barem. Wrażenie nieprzenikliwości potęgował jeszcze padający na zewnątrz śnieg: biała masa za oknem, szaro-błękitna w środku, ani grama wolnej przestrzeni dookoła. Początkowo miałem wrażenie zwolnionego tempa. Delikatnie unosząc się w tym dusznym fluidzie poprosiliśmy o dwie kawy, osiedliśmy na krzesłach, a potem zapaliliśmy własne papierosy i – podłączywszy się tym samym do ogólnej atmosfery – wtopiliśmy się w nią, a ona wtopiła się w nas i stopniowo przestała być dokuczliwa, stopniowo przestała nam zakłócać percepcję, stopniowo odzyskaliśmy widoczność i znowu mogliśmy swobodnie oddychać.

Niewiele dowiedziałem się wówczas o prywatnym życiu Grubasa. Nadmienił tylko, że pomieszkuje gdzieś w niewielkiej mieścinie pod Wrocławiem oraz że pracuje w hurtowni jako kierowca, ale tak naprawdę skończył filozofię i nigdy filozofią nie przestał się zajmować, albowiem – z czym trudno się było nie zgodzić – zajmowanie się filozofią to przede wszystkim aktywne poszukiwanie odpowiedzi na fundamentalne pytania, a nie formalne sprawowanie posady na uniwersytecie, albo innej akademii. Jakkolwiek, opowiadał mi Grubas (a w jego nieustającym monologu nie było ani śladu – charakterystycznej dla pewnego typu gawędziarzy – chęci zawładnięcia interlokutorem, uczynienia zeń lustra odbijającego elokwencję mówcy i rezonansu umożliwiającego pełny zachwyt nad barwą własnego głosu), filozofii nie traktował nigdy jako metody gwarantującej pozyskanie tych odpowiedzi, lecz raczej jako impuls do ich poszukiwania, jako sam akt zdziwienia i zachwytu wyjściową niepoznawalnością świata. Wyjściową, bo Grubas żywił głębokie przekonanie, że tajemnica naszego istnienia jest w istocie tajemnicą pozorną. Tajemnicą, którą, przy odpowiednim wysiłku, można prześwietlić i zdemistyfikować, a tym samym, jak się wyraził, wyrwać się spod wszechobejmującej władzy rozpadu.

Właśnie w momencie, kiedy wypowiedział słowo „rozpad” i kiedy miałem zapytać go jakim to mianowicie sposobem można się spod wszechobejmującej władzy rozpadu wyrwać, drzwi do kawiarni otworzyły się gwałtownie. Chmura wirującego śniegu wdarła się do środka niesiona lodowatym impetem wiatru, który nieco mnie otrzeźwił, słuchając bowiem miękkiego i monotonnego głosu Grubasa popadłem w coś na kształt delikatnego transu.

Wraz z chmurą dziarskim krokiem wkroczyła do wnętrza mniej więcej czterdziestoletnia karlica z wypchanym chlebakiem przewieszonym przez ramię, ubrana w malutki, pozbawiony guzików kożuch, spięty na wysokości talii grubym skórzanym pasem. Energicznie zamknęła za sobą drzwi, rozejrzała się i pomaszerowała prosto do baru. Zamówiła tam pięć winiaków (dokładnie tak – pięć winiaków!), przeniosła je w dwóch turach do stolika, a potem jeden po drugim wypiła. Następnie zapaliła papierosa, dwa razy się zaciągnęła, wstała i – już krokiem znacznie mniej dziarskim, krokiem raczej chybotliwym, posuwistym, o dość nieregularnej trajektorii – bardzo powoli opuściła lokal.

Nieprawdopodobna kondensacja. Jasno wytyczony cel i metodyczne do niego dążenie. Żadnych przy tym ozdobników, żadnej szczególnej rytualizacji, zwykle towarzyszącej zaprawianiu się alkoholem w miejscach publicznych.
Pięć szybkich strzałów. Błogość. Finito.

Grubas tymczasem potraktował małą panią jako doskonałą metaforę tego, co właśnie zamierzał powiedzieć, kiedy tak znienacka dziarsko wkroczyła do knajpy. Na jej przykładzie zaczął mi wyjaśniać znikomy charakter ludzkiego życia. Kiedy tak patrzyłem na jego okrągłą, łysą głowę i słuchałem, jak lamentował nad przemijalnością wszystkiego, nad fundamentalną, nieodłączną od życia destrukcją, wpisaną głęboko w anatomię naszych ciał już na poziomie pojedynczej nitki kwasu dezoksyrybonukleinowego – odnosiłem wrażenie, że siedzę przy stoliku z najnowszym wcieleniem samego księcia Siddharthy, albo przynajmniej innego spośród tych licznych oświeconych, którzy, jak głosi Wschodnia tradycja, od niezliczonych miliardów lat pojawiają się na Ziemi, aby nieść naukę o pustce każdej napotkanej czującej istocie. Odwołanie do Buddy, którym Grubas uraczył warsztatową publikę, przestało mi się wydawać tylko zabawnym chwytem retorycznym.

Modelem czującej istoty dążącej do szczęścia, a zarazem nie mogącej go w żaden sposób zaznać, stała się w opowieści Grubasa właśnie owa mała pani, zapewne regularnie znieczulająca swój egzystencjalny ból przy pomocy niezawodnej i starannie odmierzonej proporcji winiaku oraz nikotyny. Do czegóż to jednak na dłuższą metę mogło prowadzić? Oczywiście, do coraz większej rozpaczy, do coraz większej liczby coraz szybciej konsumowanych winiaków. I coraz mocniejszych papierosów coraz słabiej dopełniających coraz bardziej nieefektywne i coraz krótsze momenty coraz mniej przyjemnego zaciemniania zbolałej świadomości.

Grubas twierdził, że tak naprawdę wszyscy jesteśmy jak ta mała pani, wszyscy bowiem w taki czy inny sposób aplikujemy sobie swoje pięć strzałów, tyle że pod rozmaitymi postaciami – chodzimy do kościoła, zatapiamy się w życiu rodzinnym, albo zawodowym, czytamy książki, oglądamy pornosy, piszemy wiersze, albo opowiadania, zakochujemy się, żenimy, płodzimy dzieci, które potem płodzą kolejne dzieci, jeździmy na wycieczki, chodzimy do muzeów i teatrów, wariujemy, mamy obsesje, depresje, psychozy, albo syndrom borderline, a na końcu i tak umieramy w pełnej niewiedzy. I gówno z tego wszystkiego wynika.

Zapytałem go w pewnym momencie – bo przecież napomknął o tym na samym początku – w jaki to mianowicie sposób można się, jego zdaniem, ze wspomnianego gówna wydobyć. Zapytałem nie dlatego, żebym naprawdę wierzył w soteryczną moc Grubasa, albo w to, że objawi mi on teraz jakąś nową tajemną ewangelię, będącą zarazem kluczem do pełnego wyzwolenia, a jednocześnie precyzyjnym i kompletnym opisem wszystkich ukrytych prawideł rządzących wszechświatem. Zapytałem, ponieważ Grubas – naiwny, urokliwie zatroskany, współczujący i przejęty sprawami kosmicznego cierpienia – wydał mi się niesamowitą, egzotyczną postacią, z gatunku tych, jakich się już dzisiaj prawie nie spotyka.

Bynajmniej, nie otrzymałem wówczas odpowiedzi. Musiałem się zadowolić wyznaniem, że poszukiwanie tej odpowiedzi zajęło Grubasowi naprawdę mnóstwo czasu, że, jak się wyraził, próbował rozmaitych sztuk i nauk, a kiedy sztuki i nauki poznał już dogłębnie i kiedy okazało się, że są one w zasadniczym sensie tego sformułowania poznawczo niewydajne – wówczas „poznał niezwykłą osobę”. I to właśnie od niej udało mu się otrzymać rozwiązanie. I może mi je przekazać. Zdążył mnie już należycie poznać, poznania bowiem nie sposób odliczać w minutach, godzinach czy latach, poznanie nie rozgrywa się w przestrzeni ilościowej, o głębokości poznania decyduje intensywność. Ten zaś czynnik, w przypadku naszej rozmowy, uzyskał natężenie – w odczuciu Grubasa – niezwykle silne. Ta siła podpowiada mu bez żadnych wątpliwości, że jestem godzien wtajemniczenia.

Czy się zgadzam na małą wycieczkę?

Naturalnie – zgodziłem się.
Znowu dotarliśmy do jego samochodu, prawie przysypanego śniegiem, głęboko zahibernowanego, smętnie kontrastującego wszechobecną biel. Minęło dobrych piętnaście minut zanim wysłużony akumulator wreszcie zaskoczył. W oczekiwaniu na pojawienie się elektrycznej iskry wprawiającej w ruch mechanizm silnika, zdążyliśmy zdrapać z szyb grubą warstwę zlodowaciałego szronu. Przez cały ten czas zastanawiałem się, czy aby dobrze robię wypuszczając się w towarzystwie ledwie poznanego Grubasa gdzieś nie wiadomo gdzie – na sekretne spotkanie mające ujawnić najtajniejsze tajnie kosmosu. W tym przypadku jednak przeważyła najzwyklejsza ciekawość. I pewność siebie. Zawsze mi się wydawało, że posiadam całkiem niezłą intuicję jeśli chodzi o ludzi – rzadko kiedy pierwsze wrażenie okazywało się złudą, zwykle potrafiłem szybko rozpoznać czy mam do czynienia z groźnym wariatem, czy tylko z dobrodusznym dziwakiem. Grubasa natychmiast zaliczyłem do drugiej kategorii.

A poza tym, jak już mówiłem, Grubas był fascynujący – z tym swoim niesłychanym wewnętrznym spokojem, z tą swoją flegmatyczną techniką prowadzenia samochodu i palenia papierosów, z tą egzotyczną kosmologią wykładaną konfidencjonalnym tonem, w którym, jak mi się wówczas wydawało, nawet na chwilę nie pobrzmiewała fałszywa nuta, mogąca zwiastować już to świadomą mistyfikację, już to kompulsywną niepewność skrzętnie ukrytą pod płaszczykiem rzekomej wiedzy tajemnej.

Przejechaliśmy przez most Poniatowskiego, minęliśmy rondo Waszyngtona, a zaraz za rondem skręciliśmy w niewielką uliczkę i zatrzymaliśmy się pod szarym blokiem, co najmniej dziesięciopiętrowym, całym prawie upstrzonym jakimś koszmarnym, delirycznym graffiti.

Wsiedliśmy do obdrapanej windy, a ja nie próbowałem już dopytywać Grubasa o szczegóły, kilkakrotnie zagadnąłem go o nie w trakcie jazdy, ale niezmiennie wtedy odpowiadał, że wszystkiego dowiem się na miejscu, i że naprawdę nie ma się czego obawiać, czeka mnie bowiem wizyta u pewnej niezwykle duchowo zaawansowanej istoty. Niech więc raczę odłożyć swoje wątpliwości, niech raczę zdać się na mądrość losu (tak właśnie powiedział, mądrość losu), spokojnie przyjąć to, co się wydarza i wyłączyć na ten czas wszystkie zupełnie tutaj niepotrzebne i nieprzydatne intelektualne aktywności. Życie ludzkie to przecież fenomen daleko przekraczający kompetencje rozumu – zawiera w sobie tyle elementów całkiem irracjonalnych, zupełnie nie poddających się prymitywnym kategoryzacjom rodem z logiki dwuwartościowej. A tym właśnie pachną moje nieustanne wątpliwości.

Porzuciłem je więc na czas podróży windą. Ale kiedy tylko weszliśmy do mieszkania odżyły na nowo w całej okazałości – tym razem jednak powstrzymałem się od ich ekspresji, a może nie tyle sam się powstrzymałem: powstrzymało mnie to, co zobaczyłem. Okazało się bowiem, że ową niezwykle zaawansowaną duchowo istotą była, ni mniej, ni więcej, tylko… ta sama karlica, która godzinę wcześniej tak spektakularnie znieczuliła się w naszej obecności pięcioma porcjami winiaku klubowego.

Wciąż wyglądała na nieźle odurzoną, siedziała w niedbałej pozie na sfatygowanym pluszowym fotelu, dzierżyła w dłoniach telewizyjnego pilota i – wpatrując się niewidzącym wzrokiem w migoczący kineskop starego grundiga – uprawiała bezmyślny zapping: wciskała po kolei wszystkie guziki, przeskakiwała z kanału na kanał, absolutnie przy tym ignorując jakiekolwiek zewnętrzne bodźce dochodzące zarówno z ekranu, jak i z przedpokoju, w którym, wraz z Grubasem, stanęliśmy.

Sofia, tak właśnie kazał mi Grubas nazywać karlicę. Zrobił to zanim zdołała zauważyć, że przyjechaliśmy, szepnął mi jej imię do ucha, kiedy wieszałem kurtkę, a w bezpośrednio połączonym z przedpokojem pomieszczeniu ona wciąż – mimo hałasu, jaki robiliśmy – trwała pogrążona w swoim alkoholowo-telewizyjnym transie. „Pod żadnym pozorem”, powiedział cicho, „pod żadnym pozorem nie nazywaj jej inaczej, pamiętaj. Żadne tam proszę pani, pani, ani tym bardziej ty. Mów do niej Sofia”.

Pomyślałem w pierwszej chwili, że chyba jednak powinienem stąd wiać. Wszystko było jakieś brudne i obdrapane. Przypominało raczej wysłużoną melinę odwiedzaną przez żulernię trzeciego sortu, niż ogniskowy punkt kosmosu, z którego widać wszystkie jego najgłębsze sekrety. Rolę wieszaka spełniał wmontowany w ścianę kostropaty kij z powtykanymi weń małymi, plastykowymi żerdkami. Na podłodze szeleściły porozkładane gazety, tak jakby za chwilę miał się rozpocząć jakiś generalny remont, albo przynajmniej malowanie. (Z pewnością choćby elementarne zabiegi restauracyjne wyszłyby temu miejscu na dobre.) Przede wszystkim jednak perspektywa testów, którym miałbym tu zostać poddany, napawała mnie przemożną chęcią błyskawicznej ewakuacji. Nie wspominając nawet o średnio uczciwym fortelu, który mi zaserwowali – bo niby dlaczego nie przywitali się w knajpie, tylko odgrywali jakiś niezrozumiały spektakl? Czemu mnie oszukali?

Przeważyła jednak ciekawość.

Pokój, w którym zappowała karlica był niewielki, w ogóle cała kawalerka mogła mieć najwyżej trzydzieści metrów kwadratowych. I te trzydzieści metrów kwadratowych szczelnie wypełniał zgęstniały papierosowy dym, zupełnie jak w kawiarni, z której przyjechaliśmy. Tyle, że w kawiarni dym był świeży, dzisiejszy, a ten, który wisiał w mieszkaniu karlicy, wydawał się naprawdę wiekowy. To był dym-nestor, dym-senex, władczy starzec apodyktycznie przepełniający swoją sędziwą, eteryczną obecnością całą dostępną przestrzeń, gniewnie odstraszając intruzów tym obrzydliwie cuchnącym, dławiącym niezadowoleniem, które emanowało z niego we wszystkie strony na raz, wdzierało się do nosa, przesiąkało przez ubranie i skórę.

Już, już chciałem wychodzić, bo czułem, że za chwilę albo zwymiotuję, albo się uduszę, ale nagle karlica wyłączyła telewizor i popatrzyła w moją stronę mętnymi oczami. Poczułem na plecach dłoń Grubasa. Delikatnie popychał mnie w stronę pokoju. Spojrzenie karlicy było przyjazne. W jednej chwili odeszły wszelkie obawy.
Wszedłem więc. Usiadłem naprzeciw.

Nie zastosowała wówczas – dzisiaj tak myślę – żadnej hipnozy, albo innej mesmerycznej siły z gatunku tych, co pozwalają w jednym momencie całkowicie zapanować nad umysłem innego człowieka, podporządkować go sobie, wpoić mu dowolne przekonanie, zmusić do czynów, których nigdy by z własnej woli nie dokonał. Posiadała raczej jakąś naturalną charyzmę, opartą być może na zagadkowo zdefasonowanej anatomii. Kiedy zobaczyłem ją z bliska dostrzegłem, że jest niemal pozbawiona szyi – mała, pomarszczona głowa wyrastała wprost z tułowia bez żadnego dodatkowego pośrednictwa; oprócz tego jej lewa dłoń miała tylko dwa palce połączone cienką przeźroczystą błoną, widoczną jednak wyraźnie w świetle palącej się obok lampy. Ale najdziwniejsze były oczy – zupełnie czarne, wyzbyte tęczówek, złożone tylko z wielkich źrenic i nienaturalnie błyszczących na ich tle białek. Miałem wrażenie, że za tą czernią kryje się jakaś przepaść, przyciągająca jak magnes, a zarazem spokojna i nieporuszona…

Grubas przycupnął na tapczanie, panowała całkowita cisza.

„Taaaak”, powiedziała wreszcie karlica, a potem wyciągnęła papierosa i cała statyczność tej sceny w jednej chwili znikła. „Popatrzyłam sobie na ciebie już wcześniej, nadajesz się”, dodała wydmuchując w moją stronę kłębowisko niebieskiego dymu. Spojrzałem pytająco na Grubasa, ale on dał mi tylko cichy znak, żebym słuchał.

Zaczęła się przemowa karlicy, przerywana kolejnymi papierosami, pokrętna, dziwaczna, pełna wymyślnych neologizmów i przekleństw na zmianę z filozoficznymi pojęciami rodem ze starożytnej Grecji, Tybetu, albo Japonii. Przemowa stanowiła skondensowaną prezentację pewnej kosmologii – brzmiącej jak pomieszanie szaleńczych majaków z dawnymi ideami gnostyków, magów czy też alchemików. Nie jestem w stanie przytoczyć tutaj tego, co powiedziała, ale spróbuję ramowo nakreślić wizję, która się z jej słów wyłoniła. Była to wizja niezbyt skomplikowana. Nosiła wszelkie znamiona amatorskich objawień, od których roi się w internecie – teraz każdy może założyć stronę i podzielić się z innymi swoją iluminacją.

Oto świat złożony z dwóch poziomów dostępnych ludzkim zmysłom: materii i wyobraźni. My, istoty ludzkie, jesteśmy w te dwa dominia pochwyceni, jesteśmy uwięzieni jak gdyby pomiędzy nimi – uwięzieni wyjątkowo przebiegle i praktycznie bez szans na ucieczkę.

Na czym polega uwięzienie? Tutaj idee karlicy wyraźnie różniły się od tradycyjnej gnozy, której wyznawcy przekonująco dowodzili, iż w każdym człowieku, gdzieś w głębinach każdego pojedynczego istnienia, kryje się pierwiastek boskiej pneumy, wtrącony w karcer materii przez złośliwego i sadystycznego demiurga. A jednak, powiadali Bazylides czy Walentyn, w oddali najbardziej obcych Ziemi eonów kosmosu, istnieje pierwotne i nienaruszalne źródło światła, którego odpryskiem jest ów zniewolony duch. Do tego źródła nieświadomie wciąż i wciąż tęsknimy, cierpiąc męki życia pełnego chorób, rozpadu, śmierci i zła – wiecznie reprodukowanych w nieskończonym łańcuchu metempsychozy.

Inaczej zupełnie ujmowała sprawę karlica (Sofia – czyli gnostycka światłość-mądrość upadła w królestwo cieni). W jej przekonaniu nie ma w nas żadnej jasnej iskry i nie istnieje żaden taki, najdalszy nawet, wymiar wszechrzeczy, ku któremu moglibyśmy się zwrócić po ratunek. Nie ma nic poza mięsem i myślami, mięsem i emocjami, a ich zespolenie to właśnie człowiek i inne zwierzęta – ponieważ pomiędzy ludźmi a zwierzętami występuje wyłącznie różnica ilościowa.

Najważniejsze jednak, że – i w tym kryła się oryginalna koncepcja niewoli prezentowana przez karlicę – zawłaszczenie konstytuuje się jak gdyby już w samym momencie połączenia. Innymi słowy, istnienie jako takie jest formą spętania, wydziela bowiem, jako swój produkt uboczny, poczucie „ja” oraz podobne tego rodzaju iluzje, nie mające w istocie rzeczywistości, nie będące rzeczywistością. Jednostkowość to pustka, wymysł, wybryk natury – sama zaś natura jest płaska, pozbawiona celowości i sensowności, jej poziom myślowy natomiast (w którym odruchowo doszukujemy się przejawów jakiegoś wyższego porządku) to tylko forma drgania, wibracji, specyficzny układ przypadkowych czynników obdarzony swoistymi właściwościami, ale nie będący niczym ponad zbiór owych czynników i właściwości.

Czy zdaję sobie sprawę, pytała mnie karlica retorycznie, czy zdaję sobie sprawę jak straszliwe jest ludzkie życie? Jak całkowicie, głęboko, fundamentalnie pozbawione jest sensu, celu, jakiejkolwiek, najdrobniejszej choćby wartości? Czy jestem w ogóle w stanie pomyśleć, że nie ma żadnej nadziei, że nie ma żadnego nieba, żadnego innego świata, żadnego „tam”, że na dobrą sprawę nie ma nawet żadnego „tu”?

Ale też – kazała mi zarazem pamiętać – nie ma również wyzwolenia, o którym dwa i pół tysiąca lat temu tak entuzjastycznie nauczał Budda Śakjamuni. Wyzwolenie to bzdura, nie sposób go osiągnąć, ponieważ zniewolenie jest wmontowane w sam fundament wszystkiego – wszystko jest zniewoleniem, a zniewolenie jest wszystkim.
Nie da się przecież uciec ze wszystkiego, skoro zarówno akt ucieczki, jak i miejsce, do którego można by uciec, same są elementem wszystkiego. Sama więc alternatywa zniewolenie-ucieczka jest alternatywą fałszywą. Nieustanna nadzieja wzmacnia frustrację. Im jaśniejsze światło, tym mrok ciemniejszy. Odpowiedzią jest całkowita rezygnacja z marzenia o zbawieniu. Odpowiedzią jest wyjście poza to horrendalne, fikcyjne rozdwojenie. Oto prawdziwe wyzwolenie. Tak karlica podsumowała, w nieco bardziej bełkotliwym stylu, cały swój wywód.

Skończywszy, opadła w głąb pluszowego fotela, jak gdyby wycieńczona emfatycznym monologiem – jej czarne, błyszczące dotąd oczy ponownie stały się mętne i pozbawione wyrazu, dwa palce u lewej dłoni zginały się i prostowały w jakimś urywanym, nieregularnym rytmie. Siedziałem w milczeniu, bo nic nie przychodziło mi do głowy, może oprócz bardzo już wyraźnego przekonania, że znalazłem się w otoczeniu permanentnych i bynajmniej wcale nie dobrodusznych wariatów. Obdrapane mieszkanie, Grubas, zdeformowana karlica, smród jaki panował dookoła, tragedia połączona z fanatyzmem i zapalczywością, nakrytymi pstrokatym woalem egzotycznej terminologii… Z drugiej strony była w tym jednak jakaś myśl, jakaś logika. Karlica sformułowała koherentną teorię – owszem, prymitywną, poniekąd śmiesznie prostacką, banalną, ale jednocześnie spójną, daleką od tych chaotycznych glosolalii, w których każdy element pozostaje całkowicie wyizolowany od reszty, nic się z niczym nie łączy, a pojęcia wirują bezładnie niczym w jakiejś metafizycznej pralce, skutecznie wyżymającej z nich najdrobniejsze krople sensu.

Zorientowałem się nagle, że po prostu zasnęła. Grubas tylko kiwnął głową i wskazał na drzwi. Przyznaję, perspektywa opuszczenia tego miejsca była nader zachęcająca. Przeszliśmy na palcach do przedpokoju.

„No i jak”, zapytał mnie szeptem, kiedy zakładaliśmy kurtki, „no i jak ci się podobało?”.

Miałem do wyboru jedno z dwojga: albo powiedzieć, co naprawdę o tym myślę, albo też zastosować jakąś wersję ketmanu, czyli ubrać swoje wrażenia w zaszyfrowany idiom komplementów po to tylko, żeby już nie przedłużać tej wizyty i jak najszybciej uwolnić się od ekscentrycznego towarzystwa. Wybrałem drugie rozwiązanie, tym bardziej, że pobrzmiewające gdzieś w głosie Grubasa nieme oczekiwanie na mój entuzjazm było – jak sądziłem – umocowane w kruchej strukturze, skrywającej pod sobą istny bezmiar rozpaczy i dezintegracji. Początkowo wziąłem Grubasa za nieco postrzelonego eksploratora duchowych światów, ogarniętego przemożną potrzebą uchylenia zasłony, odsłonięcia tajemnicy, dotarcia do niewidzialnej podstawy rzeczywistości. Teraz jednak wydawał mi się nieszczęśliwy i pokiereszowany życiowo. Walczący za wszelką cenę o zachowanie elementarnej psychicznej równowagi. Dotkniesz i się rozsypie, myślałem, bo trzyma się tylko dzięki tym wątłym niciom własnej manii.

Mroźne powietrze – kiedy wyszliśmy z bloku – zadziałało niczym wata z amoniakiem podstawiona pod nos. Biały krajobraz gwałtownie skontrastował duchotę i klaustrofobię mieszkania, które przed chwilą opuściliśmy.

Podziękowałem Grubasowi za możliwość wtajemniczenia i wysłuchania tej niezwykłej zupełnie opowieści. Poprosiłem o czas do namysłu, o czas potrzebny do głębokiej, jak się wyraziłem, interioryzacji wszystkiego, co zostało dzisiaj powiedziane. Chciał mnie odwieźć na drugą stronę Wisły, ale odmówiłem. Chciał wziąć ode mnie numer telefonu, bo – jak oznajmił – jeszcze wiele etapów przede mną, jeszcze daleko nie całą wiedzę mi przekazano. Zadzwonię, powiedziałem. Muszę się przejść, powiedziałem, i nieco ochłonąć.

Pamiętam, jak stał pod blokiem, a padający gęsto śnieg uczynił z niego tylko niewyraźny kontur, zamglony obrys, znikającą w bieli zwalistą sylwetkę. A jednak czułem, że na mnie patrzy. Za chwilę, myślałem, wróci na górę, do swojej mistrzyni, razem usiądą, zapalą papierosy i pogrążą się w obłędzie, niczym w lodowatej zaspie.
Takiej samej, jak ta, przez którą się właśnie przedzierałem, próbując dojść do Ronda Waszyngtona. Próbując jak najszybciej o nich zapomnieć.

Drzewo Bogów


Wuj po raz kolejny trafił do szpitala. Na dobrą sprawę można powiedzieć, że nie tylko zamiłowanie do trunków było czynnikiem odpowiedzialnym za te częste hospitalizacje. Przyczyniali się do nich również sami lekarze, którzy – trzeba im przyznać – otaczali wuja nader troskliwą opieką. Ponieważ każdy lubi, jak się nim z zaangażowaniem opiekują, wuj usilnie dążył do częstych ku tej opiece sposobności. Najgorsze przyszło, kiedy zastosowano wobec niego pewną nowatorską terapię. W ramach niegroźnego medycznego eksperymentu chirurdzy odcięli wujowi wszystkie nerwy, które łączyły jego cokolwiek nadwerężoną trzustkę z odpowiedzialnymi za ból ośrodkami w mózgu. Z tej okazji wuj wystąpił nawet w telewizyjnej „Panoramie” – jako bohater materiału zmontowanego według klasycznej szkoły polskiego reportażu: najpierw kamera leniwie wędruje po obdrapanym mieszkaniu, następnie idzie gwałtowne zbliżenie na jakieś ręce, które przy pomocy tępego noża kroją czerstwy i oporny bochenek chleba, do tego w kilku następnych ujęciach bezwzględnie pojawia się cukier w papierowej torbie, herbata w szklance z metalową podstawką oraz dochodzący zza kadru głos, który oznajmia coś w rodzaju: „E, przyszli, byli, poszli, zabrali….”, albo: „Panie… kiedyś to się żyło….”.

Jakkolwiek ten występ był pewnego rodzaju sukcesem medialnym – wszyscy kumple akurat tego dnia oglądali telewizję – to już efekty rzeczonej operacji, wykonywanej przy użyciu najnowocześniejszej technologii i przez najlepszych specjalistów pod Słońcem, okazały się dla wuja zabójcze. Skoro tylko trzustka przestała boleć, poszedł w taki ciąg, że po dwóch tygodniach karetka wiozła go, pozostającego w błogiej nieświadomości wywołanej śpiączką wątrobową, na sygnale wprost do Szpitala Bielańskiego. Tam dobrze wuja znali, bywał u nich bowiem regularnym gościem. Procedura wyglądała zawsze tak samo: dieta, kroplówka, jakieś pigułki i po dwóch tygodniach wypis. A dalej: średnio trzy tygodnie trzeźwości, następnie tygodniowe chlanie, szpital i cykl powtarzał się od nowa.
Tym razem jednak wyglądało to kiepsko. W związku z resekcją nerwu, wuj naprawdę zaszalał. W pewnym momencie całkiem serio się bałem, że już po nim.
Ale dosłownie kilka dni później zadzwonił telefon, w słuchawce zaś usłyszałem głos świeżo przebudzonego z komy wuja, który, tradycyjnie, prosił mnie o porcję sensacyjnych książek.

Przyniosłem cztery Ludlumy, dwa Pattersony, jednego Crichtona i dwa Cooki. Żółtozielona twarz wuja wyrażała powściągliwe zadowolenie. „Te Ludlumy to zabieraj, bo czytałem wszystkie”, powiedział, po czym złapał za stelaż na kółkach, do którego przytwierdzona była kroplówka z solą fizjologiczną oraz dodatkiem jakiegoś ważnego lekarstwa na wątrobę i ruszył w kierunku drzwi, dając mi znak, że czas zapalić. Wtoczyliśmy się z tym sprzętem do kibla, wyciągnąłem LM’y, wuj wyciągnął popularesy („Ta machora nie ma sobie równych”, zwykł był mawiać, kiedy pytałem go, jakim cudem jest w stanie palić takie świństwo). „Rozumisz”, wuj zaciągnął się aromatycznym – w jego mniemaniu – dymem i wskazał na Ludlumy, które wystawały mi z torby, „przeczytałem już cały zapas tego towaru z dwóch bibliotek, nie mówię tylko o Ludlumie, ale ogólnie, wiesz, sensacyjne. No więc, wiesz, przerzuciłem tego towaru setki i mogę ci powiedzieć z czystym sercem: są dwa, no może trzy szkielety, na które ci kolesie nanizują te swoje historie. Dwie, no może trzy sztampy na te wszystkie opowiastki”.
To powiedziawszy zdjął butlę ze stelażu i wylał jej zawartość do zlewu.

„Rozumisz”, dodał, kiedy już wycisnął prawie wszystko i na powrót zawiesił kroplówkę, „ja to nawet lubię czytać, wiesz, że przerzuciłem tego towaru setki, ale… w pewnym momencie straciłem całą przyjemność. No bo jeśli są te szkielety dwa, góra trzy, to żadna frajda. Poza tym, te historie są kompletnie nieprawdopodobne”. „No”, powiedziałem zapalając kolejnego LM’a i unikając karcącego wzroku jakiegoś pacjenta, który właśnie nas minął idąc do kabiny, „to nie jest chyba żadna niespodzianka, że nieprawdopodobne. A ty myślałeś, że prawdopodobne?”. „Tiaaaa”, odparł wuj, „no teoretycznie mogłyby się wydarzyć, tak mi się wcześniej wydawało, ale mówię ci, sztampa i schemat. W życiu tak nie ma, w życiu się takie historie nie dzieją…”. „Nie, no”, zaprotestowałem, „czekaj, bo się zapędzisz trochę. W jakim sensie się nie dzieją?”. Na to wuj: „W takim, że tutaj, proszę ja ciebie, wszystko się w odpowiednim momencie zwija i rozwija, zazębia, splata, rozwiązuje, finalizuje i pierdoli, jak należy! A w życiu na odwrót – zwykle nie ma zgrabnych puent, finałów i tak dalej.”. „Dajże spokój, wuju”, wykonałem jakiś gest wyrażający głębokie zmęczenie, „przecież opowiadasz mi tutaj kompletne banały”. „Banały, nie banały”, powiedział wuj, „ale weź na przykład takiego Kulawego, niby, proszę ja ciebie, czysta literatura. Bracie, co to był za gość! A finał miał nietęgi… I gdyby to, rozumisz, umiał ustawić jakiś gość od zgrzebnych fabuł, może by się skończyło inaczej. A tak, dupa, mój drogi. Nic takiego, co by miało zawiązanie, kulminację i rozwiązanie. Trup i tyle”.

Otóż Kulawy to był właściwie mój sąsiad, a nie wuja, jakkolwiek to raczej wuj, a nie ja, z Kulawym się przyjaźnił. Przyjaźń polegała głównie na wspólnej konsumpcji piwa oraz niezobowiązujących pogawędkach, które przeradzały się zwykle w wielogodzinne dyskusje o sprawach ostatecznych. Wielokrotnie widywałem ich razem – zapamiętale perorujących każdy do siebie, bo przecież, kiedy tak równocześnie wrzeszczeli, w żaden sposób nie byli w stanie nawzajem się usłyszeć.
Nie do końca wiadomo, czemu Kulawego nazywano Kulawym. Owszem, nie dysponował szczególnie symetryczną sylwetką, sprawiał wrażenie trochę przekrzywionego i w ogóle był mały, gruby oraz brodaty, ale z całą pewnością obie nogi miał jednakowej długości i na żadną z nich nie utykał.

„Powiem ci szczerze”, staliśmy w tym kiblu już prawie pół godziny, a wuj zapalał właśnie trzeciego papierosa, „że ja też nie wiem, czemu go tak nazywali. To może coś, proszę ja ciebie, z jakiejś sytuacji jednej się wzięło, albo co”. „A”, upewniłem się, „czyli ty też nie wiesz o co chodzi z tą ksywą?”. „Nie mam zielonego pojęcia”, odpowiedział wuj.

Kulawy był wielkim amatorem rowerowych wycieczek. Codziennie, około dziesiątej rano, wyjeżdżał z klatki swoim jubilatem. Jubilat zawsze był starannie wypucowany, zawsze miał siodełko obciągnięte fantazyjną, kwiecistą poszewką i zawsze do jego kierownicy przytwierdzone było małe radyjko, które emitowało we wszystkie strony jakieś emocjonujące transmisje z meczów, albo wiadomości sportowe, albo też program kulturalny, słowem coś, co akurat rozgrywało się w eterze. Kulawy stosował tę szczególną, spotykaną chyba tylko w Polsce technikę kolarską, polegającą na tym, że się – jadąc – obie nogi wygina w pałąk. Wyglądało to dość dziwnie, chociaż bez porównania bardziej dziwny efekt następował, kiedy do Kulawego dołączał na rowerze niejaki Łezka. Łezka był trzydziestoletnim dwumetrowym schizofrenikiem, ważącym mocno powyżej stu kilo, pozostającym przez cały czas w fazie względnej remisji, dzięki regularnie przyjmowanym lekom psychotropowym. Łezka również jeździł jubilatem, a swoje przezwisko zawdzięczał specyficznemu kształtowi, jaki przyjmowały jego usadowione na siodełku pośladki, kiedy obserwowało się je z pewnej odległości. Mówiąc szczerze, Kulawy był jedynym facetem, który się zadawał z Łezką. We dwóch stanowili tandem, który wizualnie przypominał mi zawsze ilustracje do Don Kichota. Biorąc poprawkę na fakt, że szlachcic z La Manchy jest od Łezki znacznie szczuplejszy.

Myliłby się jednak każdy, kto wyciągnąłby na tej podstawie wniosek, że Kulawy był zwolennikiem i propagatorem czegoś, co określać się zwykło mianem zdrowego trybu życia. Wręcz przeciwnie, palił duże ilości papierosów, nie stronił od piwa i wódki (z tego zamiłowania wzięła się komitywa z moim wujem), a odkąd na naszym osiedlu postawili budkę z pieczonymi kurczakami i golonką, bywał w niej stałym gościem w porze obiadowej. I chociaż zamiłowanie do rowerowych wojaży w połączeniu z nocnymi libacjami, porannymi klinami i golonką na obiad, może się wydawać niecodzienne, to jednak trzeba pamiętać, że tym, co te na pozór wykluczające się aktywności harmonijnie i bezsprzecznie łączy, jest wyraźnie hedonistyczny rys osobowości Kulawego. Mówiąc wprost – robił on tylko i wyłącznie to, co mu sprawiało przyjemność.

„Tiaaa”, powiedział wuj gasząc niedopałek pod kranem, „on, proszę ja ciebie, nigdy sobie niczego nie odmawiał. Miał, rozumisz, tę swoją teorię na temat życia i się resztą nie przejmował”.

Teoria, o której mówił wuj, wzięła się z pewnej książki, którą zostawił w taksówce Kulawego jakiś roztargniony pasażer. Książka nazywała się „Drzewo Bogów” i traktowała „o tym, generalnie, o co w tym wszystkim chodzi”, mówiąc słowami Kulawego, który wyjaśnił mi o co w tym wszystkim chodzi, kiedy podwoził mnie pewnego razu na drugi koniec Warszawy.

Jak tylko wsiadłem rzucił mi się w oczy ten dziwny tytuł. Po chwili zapytałem Kulawego, cóż to za książkę aktualnie czyta. Otóż, jak mi wyjaśnił, książka jest o genealogii ludzkości, przeznaczeniu, siłach rządzących wszechświatem, niezmiennych kosmicznych prawach, wedle których skonstruowana jest nasza rzeczywistość, niezmiennych kosmicznych prawach, wedle których przebiega nasze życie na Ziemi oraz niezmiennych kosmicznych prawach, wedle których przebiegać będzie nasze życie, kiedy już umrzemy i powędrujemy tam, skąd żeśmy wszyscy przybyli, czyli na planetę Saturn. Na planecie Saturn bowiem rośnie przeogromne drzewo (tytułowe drzewo Bogów), które permanentnie owocuje, a każdy owoc to jedna ludzka dusza, która następnie, kiedy już dojrzeje, jak gdyby „spada” na Ziemię i trafia do ciała, w którym odbywać musi swoją ziemską wędrówkę. Kiedy już ziemska wędrówka dobiegnie końca, wyzwolona z cielesnych okowów dusza, jak już wspominałem, z powrotem odlatuje na Saturna, gdzie po raz kolejny dojrzewa, następnie po raz kolejny spada, i tak cykl powtarza się nieskończenie wiele razy. Jest jednak pewna metoda, odkryta przez gościa, który napisał „Drzewo Bogów”, żeby się z tych kolein raz na zawsze wyrwać, a w rezultacie zamiast znowu do saturnicznej owocni na wielkim drzewie, dostać się wprost do cudownej krainy na Jowiszu, gdzie nieliczne oswobodzone dusze pędzą beztroski żywot pełen zabaw, uciech i radości. Metodę tworzą pospołu pewien szczególny sposób życia oraz specjalne medytacje, w trakcie których trzeba sobie – ze szczegółami – wyobrażać inkryminowane drzewo (któremu myślowo powiada się zdecydowane „nie”!) oraz planetę Jowisz (której myślowo powiada się zdecydowane „tak”!). Szczególny sposób życia polega zaś, skrótowo rzecz ujmując, na wyeliminowaniu wszelkiego poczucia winy i wszelkich możliwych ograniczeń natury moralnej i estetycznej, z tym wszakże zastrzeżeniem, ażeby nie eliminować tych, które chronią przed zadawaniem cierpienia innym. Tego bowiem pod żadnym pozorem czynić nie wolno. Wszystko inne jest dopuszczalne, a nawet wskazane, ze szczególnym naciskiem na odczucie przyjemności, które powinno się w sobie wytwarzać możliwie jak najczęściej. A to dlatego, że przyjemność jest kluczem do przerwania naszych powiązań z Saturnem i jego drzewem. Jeśli tylko zapewnimy sobie odpowiednią dawkę zmysłowego zadowolenia, nic nas nie będzie w stanie powstrzymać przed natychmiastową pośmiertną teleportacją na Jowisza.

Jakoś niespecjalnie mnie ta wizja przekonywała i nawet próbowałem zasugerować Kulawemu, że łatwe i podawane na tacy rozwiązania problemów wszechrzeczy zwykle nie bywają prawdziwe. Kulawy jednak tylko pogardliwie na mnie prychnął, rzucił coś w stylu: „Jak nie wierzysz, to nie wierz, przecież nie musisz, ale ja wiem swoje. Gość tutaj wszystko wykłada naukowo, wszystko jest udokumentowane. Twoja brocha, przekonywać cię nie mam zamiaru”. I odjechał w swojej ciepłej taksówce zostawiając mnie przed klatką schodową, na mrozie, w środku ciemnej nocy i nieprzyjaznego, nieprzeniknionego (dla mnie) kosmosu.

Wróciliśmy z wujem do szpitalnej sali. Zaraz po nas wkroczyła tam pielęgniarka, która zamontowała mu nową kroplówkę. „Rozchodzi się o to”, wuj rozsiadł się na łóżku i poprawił szlafrok. Byliśmy sami i mogliśmy rozmawiać swobodnie. „Że Kulawy naprawdę strasznie się tym pierdzielonym drzewem przejął. Wiesz, z jednej strony te wszystkie wymogi to były dla niego jak znalazł. Wszystko możesz robić, byleby było miło. Chłopie, jakaż to znakomita filozofia! Z drugiej strony, wierz mi lub nie, on na tych medytacjach spędzał całe poranki. Tak to wyglądało, proszę ja ciebie. Rano medytacja, rowerek, obiadek i do taksówki. A jak jeździł taryfą, to wszystkim pasażerom opowiadał o tym Saturnie. W to mi graj, takie życie!”. „Tak, wuju”, nie mogłem odmówić sobie złośliwości, „ty chyba masz podobne podejście, nie?”. „Owszem”, wuj uśmiechnął się pod swoim zżółkłym wąsem. „Ale mnie do tego nie są potrzebne żadne brednie o innych planetach”.

Kulawy był w swojej postawie całkowicie konsekwentny. Ponieważ zdawał sobie sprawę, że każdy człowiek ma starannie w kosmicznym planie przewidziany czas ewakuacji z powłoki cielesnej i nie ma żadnego znaczenia, co robi lub czego nie robi, bo ani nie przyśpieszy, ani nie opóźni swojej śmierci – prowadził życie ryzykowne i karkołomne. Widywano go na przykład spacerującego po dachu bloku, w którym mieszkał. A konkretnie, spacerującego po krawędzi dachu z jedną nogą przemieszczającą się w przytwierdzonej do tej krawędzi rynnie, za którą była już tylko pusta przestrzeń.

Miał też w zwyczaju przyjmować dziwne wyzwania. Zakładał się na przykład o duże pieniądze, że wypije na raz pół litra i przeżyje. Trzykrotnie widziałem taki popis, za każdym razem Kulawy wygrywał, ale po przełknięciu ostatniej kropli padał nieprzytomny na ziemię. Wówczas mój wuj wraz z jakimś ich wspólnym znajomym transportowali Kulawego do domu, wcześniej inkasując odpowiednią sumę od faceta, który przegrywał taki zakład.
Innym razem rozpędzał się swoją taksówką do, wydawało by się, prędkości daleko nieosiągalnej dla poloneza, następnie zaś hamował z piskiem tuż przed klatką schodową, tak, że odległość pomiędzy zderzakiem dymiącego samochodu a betonową ścianą wynosiła zaledwie kilka centymetrów.

„To był kawał wariata, proszę ja ciebie”, tym razem wyszliśmy do ogrodu, bo wuj znowu nabrał ochoty na papierosa. „A jednocześnie nie można było faceta nie lubić. No i wiesz, to nie był jakiś taki świr, nieprzewidywalny i niebezpieczny. To raczej, rozumisz, u niego było wszystko jak gdyby starannie przemyślane i wykoncypowane. Nie bał się niczego, skurczybyk, bo mu się wydawało, że tak czy siak – jak ma się wykończyć, to i tak się wykończy”. Przez chwilę siedzieliśmy i paliliśmy w ciszy. „No właśnie”, powiedziałem, „i poniekąd wszystko się stało zgodnie z tą koncepcją, nie?”.

Nie przesadzę nawet odrobinę jeśli powiem, że Łezka był zarazem postrachem i pośmiewiskiem całego osiedla. Już wcześniej pisałem, że był ogromny i niepoczytalny. Zarazem jednak sprawiał wrażenie kompletnie bezradnego – i wobec swojej masy, i wobec swojej siły, no i oczywiście wobec tego wszystkiego, co się działo w jego głowie, kiedy nie brał psychotropów.
Ja tego, rzecz jasna, nie pamiętałem, ale słyszałem z autorytatywnych źródeł, że psychoza Łezki miała korzenie prozaiczne, mianowicie amfetaminę. Jakieś dziesięć lat wcześniej, pewnej zimowej nocy, dwudziestoletni Łezka zażył tę jedną kreskę za wiele i – z sobie tylko znanych powodów – wybiegł całkiem nago z mieszkania, a następnie puścił się pędem w stronę mieszczącego się niedaleko lasu. Krzyczał ponoć, że go gonią. Owe krzyki zadziałały wszakże zgodnie ze znanym mechanizmem samospełniającej się przepowiedni, bowiem po jakimś czasie faktycznie zaczęto Łezkę gonić. A konkretnie, zaczęła gonić go wezwana przez zatroskaną mamę Łezki policja. Nie potrzebowali dużo czasu, żeby dopaść oszalałego golasa, ponieważ mniej więcej po kilometrze stracił siły i zamiast biec dreptał już tylko przed siebie mamrocząc jakieś przekleństwa pod adresem wyimaginowanych i rzeczywistych prześladowców, a w szczególności, jak słyszałem, pod adresem osiedlowego oddziału Wojowników Niepokalanej, przykościelnej organizacji, której zagorzałą członkinią była w tamtym czasie jego matka.
I tak Łezka na dobrych kilka lat trafił do szpitala psychiatrycznego, z którego jednak został ostatecznie wypuszczony. Lekarze prowadzący autorytatywnie orzekli, że Łezka nie zagraża otoczeniu, że omamy i halucynacje są w miarę pod kontrolą i jeśli tylko będzie regularnie przyjmował codzienną porcję sulpirydu, nie powinno się mu wydatnie pogorszyć.

Od tej pory poruszał się po osiedlu swoim jubilatem budząc powszechną wesołość. Wszyscy uważali, że to taki pocieszny i nieszkodliwy wariatuńcio, który nawet muchy by nie skrzywdził, jeśli bezpośrednio nie zagroziłaby jego życiu. Ten sielski wizerunek uległ jednak pewnemu zniekształceniu, kiedy to jakiś młody dresiarz poważył się ukraść Łezce jubilata. Skończyło się to dla dresiarza połamaną w dwóch miejscach ręką oraz zgruchotanym nosem. Sąsiedzi Łezki natomiast zaczęli się go na serio bać.

Jedynym człowiekiem, który nie bał się Łezki, ponieważ nie bał się niczego, był właśnie Kulawy. Stąd wzięły się te wszystkie wspólne rowerowe wyprawy, rozmowy nie wiadomo o czym, wizyty, które Łezka Kulawemu składał, no i w ogóle cała ta dziwaczna przyjaźń, która pomiędzy nimi z czasem zakwitła.

Wuj twierdził z przekonaniem, że tę znajomość traktował Kulawy podobnie, jak spacer po krawędzi dachu, albo picie pół litra na raz. Krótko mówiąc, miał to być kolejny dowód, że może robić rzeczy, których inni panicznie się wystrzegają i nie dzieje mu się żadna krzywda, bowiem – co istotne – Kulawy zakomunikował kiedyś wujowi, że zna zarówno dokładną datę, jak i szczegółowy przebieg własnej śmierci i dlatego jest bezsprzecznie przekonany o swoim całkowitym bezpieczeństwie aż do tego, skądinąd bardzo jeszcze odległego, momentu.

„Może jednak”, powiedziałem do wuja, kiedy siedzieliśmy na ławeczce w szpitalnym ogrodzie i piliśmy kawę, którą przyniosłem z automatu stojącego niedaleko, „Kulawy naprawdę uważał go za przyjaciela? Bo inaczej…”. „Nie pieprz”, przerwał mi wuj, „wiem przecież, co mówię. To była czysta spekulacja, jak wszystko, co Kulawy robił. Żadnego przypadku, czysta spekulacja! Tym gorzej, że wyszło jak wyszło…”.

Wyprawy rowerowe i długie rozmowy z Łezką miały również inny jeszcze charakter. Jak się później okazało Kulawy był święcie przekonany, że medytacyjne techniki rodem z „Drzewa Bogów”, jak również przeorientowanie światopoglądu w stronę cokolwiek bardziej hedonistyczną, uwolni Łezkę od przygniatającego ciężaru szaleństwa, jak również, co za tym idzie, od konieczności bezustannego faszerowania się prochami. Z biegiem czasu Łezka, wyraźnie podekscytowany tą perspektywą, rozpoczął praktykę. Wpadał razem z Kulawym na golonkę, zdarzyło mu się nawet wypić jedno, albo dwa piwa, wieczorami siadywał z zamkniętymi oczami i monotonnie nucił jakieś tajemnicze, niepodobne do niczego, mantry, czym wprawiał w przerażenie swoją matkę, która w tym samym czasie odmawiała tradycyjne pacierze i różańce. Nie wiadomo, czy Łezka w końcu odstawił leki czy nie. Matka twierdziła, że brał wszystko regularnie, ale wiadomo jak jest – mógł mówić, że bierze i spuszczać je po chwili w kiblu.

„Ale jak to się dokładnie stało? Bo mnie wtedy nie było w Warszawie…”, zapytałem wuja. „Proszę ja ciebie”, wuj zaciągnął się popularesem, „cholera wie, tak naprawdę. No w każdym razie wleźli obaj na dach, żeby tam wypić browary, no wtedy Łezka wyciągnął nóż i zaczął wrzeszczeć, że Kulawy tak naprawdę jest po stronie tych kolesi od Saturna i tak naprawdę wszystkie te jego rady działają nie tak, jak mówił, tylko odwrotnie – oddalają Łezkę od Jowisza, a przybliżają do ponownej wizyty na drzewie Bogów. Że on Kulawemu uwierzył, a ten chciał jego duszę pogrążyć jeszcze bardziej, i że za chwilę wytnie mu serce prosto z piersi, i jak to serce mu wytnie, to się od razu znajdzie na Jowiszu. W nagrodę za wyeliminowanie oszusta…”. Wuj założył nogę na nogę. „No a potem, rozumisz, dźgnął go tym nożem, Kulawy się jakoś tam bronił i ostatecznie razem się spierdzielili na ulicę, prosto z siódmego piętra. A ja tam, bracie, stałem i piłem piwo, mało co we mnie nie pieprznęli”.

„I wyobraź sobie”, dodał wuj po jakimś czasie, „że ten skurwiel był jeszcze przytomny. Miał nóż w brzuchu, zwalił się z takiej wysokości, ale nie stracił kumacji i coś tam mamrotał pod nosem. Proszę ja ciebie, było tyle krwi, że myślałem, że się porzygam. Łezka padł trupem na miejscu, leżał jakoś tak dziwacznie wygięty, nieforemny, lało się z niego wszystkimi otworami. A Kulawy, rozumisz, cały czas mamrotał pod nosem. Podbiegłem do niego, karetka już była w drodze, podbiegłem, ale nie dotykałem go, żeby nie uszkodzić. No i mówię: uspokój się, uspokój, wszystko jest ok, będzie dobrze, zaraz lekarze przyjadą, będzie dobrze. A on mi na to: nie, nie, jest dobrze, dobrze, wszystko gra, tylko się muszę położyć. Wszystko dobrze, wszystko pod kontrolą, na kłopoty jest jeszcze zdecydowanie za wcześnie”. Wuj uśmiechnął się i pokręcił głową. „To jest dopiero jazda, co?!”, parsknął, „daj ty spokój… No a potem karetka go zabrała i żył jeszcze jakiś tydzień pod urządzeniami, ale potem nagle umarł. Myślę, że po prostu go odłączyli, bo się po prostu zamienił w warzywo, wiesz, mózg obumarł i nie było co robić… Taka historia…”.

Na drugi dzień przyniosłem wujowi trzy książki Folleta, które kupiłem w antykwariacie. „Nooo…”, miał zadowoloną minę, „tego jeszcze nie znam, ale wiesz, to wszystko są dwa, góra trzy szkielety…”. „Wiem, wiem”, dokończyłem, „a ci kolesie nanizują na nie te swoje fabuły, a w życiu tak nie ma”. „Tiaa”, wuj miał filozoficzny nastrój, „tak jak mówiliśmy wczoraj a’propos Kulawego… Gdyby to pisał jakiś tam Masterton, albo inny, Kulawy by pewnie pofrunął na tego swojego Jowisza. Albo by się okazało, że wprawdzie zleciał z dachu z nożem w brzuchu, ale wyszedł z tego prawie bez szwanku. Albo że naprawdę był agentem Saturna, czy coś takiego”. Wuj zaśmiał się pogardliwie. „A tutaj, mój mały, nic z tych rzeczy… Wariat go załatwił i tyle. A teraz…”. Wuj mrugnął do mnie porozumiewawczo. „Czas na coś konkretnego”. I wyciągnął spod łóżka puszkę Lecha. „No nie, wuju”, zaprotestowałem, „ty chyba oszalałeś! Kto ci to w ogóle tutaj dostarczył? Chcesz się całkiem wykończyć?”.

„A co ty, kurwa”, odparł mi na to wuj, „myślisz, że ja gram w jakimś filmie i na zakończenie rzucę chlanie, usiądę w grupce innych kwakrów i zaśpiewamy wspólnie piosenkę o miłości? Proszę ja ciebie, wiem co robię. Idziemy!”.

Nigdy więcej nie rozmawialiśmy o Kulawym, a rok później wuj umarł. Trzustka radykalnie odmówiła współpracy. Kiedy porządkowałem jego rzeczy znalazłem zaczytany do granic możliwości egzemplarz „Drzewa Bogów”. Było w nim pełno zakładek, podkreśleń oraz wykrzykników. Na wewnętrznej stronie okładki natknąłem się na dziwny zapisek, który, muszę powiedzieć, nieco mną wstrząsnął. Nie wiem dokładnie, kiedy powstał – czy przed, czy też po naszej rozmowie. Myślę, że raczej po, bo przecież wuj nie robiłby ze mnie wała. Przytaczam w całości:

„Kulawy, Łezka – doskonała synchronizacja. Przeznaczenie. Tak właśnie miało być! Kulawy od początku musiał wszystko wiedzieć! Znajomość zawarta z konieczności i w konkretnym celu, chociaż rozwiązanie ileś tam przed czasem, ale pomyłka w rachunkach zawsze się może przydarzyć. Ważne, że Jowisz na pewno osiągnięty.”.

Ile jest Jezusa w Jezusie?


Dlaczego Jezus może być naturalnym sojusznikiem wszystkich dzieci, które zamiast szkoły wybierają strajk klimatyczny? O Jezusie historycznym i o wczesnym chrześcijaństwie jako kontrkulturze opowiada Tomaszowi Stawiszyńskiemu teolożka i historyczka Helen K. Bond.

Rambo w zadumie


Czy lekarstwem na rozpad świata może być zdziwienie?
Michael Burnett, pełen dobrych chęci amerykański misjonarz i lekarz, próbuje dosłownie wszystkich możliwych środków perswazji. Prosi, naciska, apeluje, rozkazuje. I nic.

Rambo jest jednak nieprzejednany. Wprawdzie dysponuje odpowiednią łodzią i zna rzekę co najmniej równie dobrze jak trajektorię swojego prawego sierpowego, ale odpowiada jasno i klarownie:

„Nie ma mowy, nie zabiorę was do Birmy, to zbyt niebezpieczne”.

Lek na deficyt rozumu


Jak żyć? Powinniśmy kierować się tutaj sprawiedliwością i rozumem, a nie emocjami. Do jakiego stopnia nam to się udaje? 
 Oczywiście, że się bardzo często nie udaje. Jednak już sama okoliczność, że potrafimy to stwierdzić, oznacza, że dysponujemy środkami, żeby się poprawić– mówi Tomaszowi Stawiszyńskiemu Paul Bloom, kanadyjski psycholog z Yale, który właśnie zbulwersował opinię publiczną książką Przeciw empatii.

Smutek nie jest chorobą – rozmowa z Allanem Horwitzem


Zaczęło się od tego, że był overbooking i poleciałem do Nowego Jorku we wtorek, a nie w poniedziałek. Nie kłóciłem się specjalnie z przedstawicielami PLL LOT, bo na rozmowę z Allanem Horwitzem, na którą czekałem od lat – to jeden z moich intelektualnych idoli, jego książki The Loss of SadnessWhat is normal? albo Creating Mental Illness pochłaniałem z wypiekami na twarzy – byłem umówiony dopiero w środę. Wysłałem więc e-mail do hotelu z informacją, że z powodów losowych przylecę dzień później, i spokojnie wróciłem do domu.

Kiedy jednak nazajutrz, po trzygodzinnej (z powodu gigantycznych, nawet jak na Nowy Jork, korków) podróży z lotniska JFK na Manhattan, do hotelu w końcu dojechałem – w stanie zaawansowanego jet lagu i ogólnego zmęczenia – okazało się, że mój e-mail nie dotarł, a rezerwację anulowano. „Nie mamy pańskiego pokoju i co pan nam zrobi?” – mniej więcej coś takiego powiedział mi wyjątkowo niesympatyczny recepcjonista

Grząskie fundamenty


Niezależnie od tego, jak twarde będą fundamenty, na których zbudujemy swoje życie – a za fundamenty mogą służyć na przykład tożsamość religijna, gromadzone latami pieniądze, zestaw przekonań albo wartości, taka czy inna misja albo powołanie i tak dalej, i tak dalej, długo by jeszcze można wyliczać sprawy, z których potrafimy uczynić oś naszej egzystencji – otóż, niezależnie od tego, jak nienaruszalne i potężne będą to fundamenty, prędzej czy później i tak, mówiąc słowami klasyka, rozpłyną się w powietrzu.

Wojna jako lustro


Inwazja Turcji na terytoria syryjskie zamieszkiwane przez Kurdów trwa.

Egzekucje, mordowanie cywilów, przemoc, śmierć – o tym wszystkim nieustannie donoszą media.

Te komunikaty giną jednak – takie są realia – w zalewie innych informacji.

I w codziennych zmaganiach z rzeczywistością podejmowanych przez miliony ludzi tam, gdzie nie ma okrutnej wojny, ale jest nieustanna niepewność o zatrudnienie, mieszkanie czy jedzenie. Albo w codziennych beztroskich przyjemnościach – tam, gdzie królują komfort, poczucie bezpieczeństwa, pieniądze i zaspokojone potrzeby.

Oklaski po lądowaniu. Apologia


Uchodzą za obciach. Traktowane bywają z wyższością. Kwitowane ironicznym uśmiechem.

Wbrew utartemu przekonaniu – nie są wcale polskim wynalazkiem. Pierwszą znaną wzmiankę o nich datuje się na 1948 rok. W czasopiśmie „Cincinnati Enquirer” ukazał się wówczas tekst opisujący awarię silników podczas jednego z lotów American Airlines. Kiedy pilotowi udało się wreszcie bezpiecznie posadzić samolot na ziemi, w kabinie pasażerskiej rozległy się… rzęsiste oklaski.

Drugie Śniadanie Mistrzów

Opozycja ma problem z uznaniem tego, że Prawo i Sprawiedliwość wygrało poprzednie wybory z jakiegoś powodu, a nie tylko dlatego, że część polskiego elektoratu oszalała – mówił w „Drugim Śniadaniu Mistrzów” Tomasz Stawiszyński, komentując wzbudzającą kontrowersje akcję „Nie świruj, idź na wybory”. Gośćmi Marcina Mellera byli także Karolina Wigura, Jan Wróbel oraz ks. Kazimierz Sowa.


Musisz zmienić swoje życie


Ja i ty boimy się o naszą kruchą naturę i na rozmaite sposoby dążymy do osiągnięcia tężyzny koniecznej do przetrwania. Potrzeba przemiany, uodpornienia na niebezpieczeństwa, jakie przynosi życie, łączy nas wszystkich, bez wyjątku.

Podczas gdy rozmaici znani filozofowie rozprawiali w mediach o nader abstrakcyjnych sprawach, a roz­maici znani psycholodzy zajmowali się w tym samym czasie opowiadaniem o tym, co wynika z najnowszych neurona­ukowych badań, pewien cokolwiek zbyt pewny siebie jegomość wystąpił z przekazem, który natychmiast okazał się nieprawdopodobnym hitem.

Pogadajmy trochę o śmierci


Uświadomienie sobie kruchości i zmienności rzeczy pozwala nam je głębiej doceniać, poczuć ich cudowność, wdzięczność za to, co nas spotyka” – mówi nauczyciel buddyzmu Frank Ostaseski, który od lat pomaga innym umierać.

Spodziewałem się rozmowy z posągiem. Doskonale opanowanym, promiennie uśmiechniętym, odpornym na fundamentalne niedogodności związane z faktem istnienia: skończoność, nietrwałość, śmiertelność. Z kimś, kto do tych wszystkich dramatycznych spraw – na co dzień wprawiających nas w przerażenie i rozpacz – podchodzi z absolutnym spokojem, bo wszystko już dawno przemyślał i przepracował. Tak sobie Franka Ostaseskiego wyobrażałem na podstawie różnych wywiadów, wypowiedzi i tekstów, na które natrafiałem w sieci. No i oczywiście na podstawie jego biografii.



Tomasz Stawiszyński: “Politycy maja taką wizję historii, że to jest rodzaj opowieści o naszej przeszłości, (…) rodzaj tożsamościowej walki o to kim my tak naprawdę jesteśmy, fakty są drugorzędne. (…) Chodzi o to, żeby napisać to w taki sposób, żeby maksymalnie zyskać na tym”. W studiu Dzień Dobry TVN rozmawialiśmy o łatwości w przypisywaniu sobie rozmaitych zasług przez polityków i naginaniu rzeczywistości tak, by zgadzała się z ich wyobrażeniem.